تعامل انسان و اطلاعات

نقش سوگیری‌های شناختی در رفتار اطلاعاتی علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه خوارزمی

سارا بهی مهر

زمینه و هدف: با توجه به نقش جنبه های روان شناختی در رفتار اطلاعاتی انسان و تأثیر عوامل روانی بر تعامل انسان و اطلاعات، این پژوهش به مطالعه سوگیری های شناختی در رفتار اطلاعاتی می پردازد .بدین ترتیب هدف اصلی پژوهش، بررسی نقش سوگیری های شناختی در رفتار اطلاعاتی علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه خوارزمی است.
روش: پژوهش با رویکرد کیفی و روش گرانددتئوری(نسخه کلاسیک) انجام شده است. جامعه آماری پژوهش کلیه دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی دانشگاه خوارزمی بودند. با در نظر داشتن نمونه گیری هدفمند و با استفاده از نمونه گیری دردسترس، 25 نفر از آنها به عنوان نمونه پژوهش انتخاب شدند. داده های پژوهش با استفاده از ابزار مصاحبه گردآوری و از طریق پیگیری اصول تحلیل داده ها و مبانی کدگذاری در گراندد تئوری تحلیل شده اند.
یافته ها: براساس تحلیل داده های پژوهش، سوگیری های شناختی در رفتار اطلاعاتی علمی افراد تأثیرگذار هستند. 28 مورد سوگیری شناختی در متن مصاحبه های پیاده سازی شده شناسایی شد. در هر یک مراحل شش گانه مدل رفتار اطلاعاتی ایزنبرگ و کویتز، سوگیری های شناختی به شکلی تأثیرگذار هستند. سوگیری ها می توانند در تشخیص، تعیین و تبیین نیاز اطلاعاتی، تصمیم گیری برای گزینش منابع اطلاعاتی، انتخاب مراکز اطلاعاتی، استخراج و استفاده از اطلاعات، سازماندهی و به اشتراک گذاری اطلاعات کسب شده و در نهایت در ارزیابی فرآیند کاوش اطلاعات نقش ایفا کنند.
نتیجه گیری: سوگیری های شناختی در کنار دیگر عوامل مطرح در رفتار اطلاعاتی قرار می گیرند و می توانند بر آنها تأثیر بگذارند و یا از آنها تأثیر بپذیرند. سوگیری ها می توانند پیامدهایی چون عدم موفقیت در بازیابی و کسب اطلاعات، پرهیز از اطلاعات و در نهایت شکست در رفع نیاز اطلاعاتی داشته باشند. برای درک عمیق تر از نقش سوگیری های شناختی، لازم است آنها را در بافت ها و در شکل های مختلف رفتار اطلاعاتی مورد بررسی قرار داد.

بررسی عوامل حیاتی موفقیت کتابخانه‌های دیجیتالی در ایران: یک مطالعه کیفی

سیروس علیدوستی

هدف: شمار بسیاری از پروژه های فناوری اطلاعات در سالیان گذشته کمابیش با شکست روبه رو شده اند. کتابخانه های دیجیتالی که دستاورد کاربست فناوری اطلاعات در نهاد کتابخانه بوده اند نیز همین سرنوشت را داشته اند. از این رو در اینجا عوامل حیاتی موفقیت کتابخانه های دیجیتالی در بافت ایران، به ویژه در وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری بررسی می شود. عوامل حیاتی موفقیت آن دسته از عوامل هستند که با پیگیری های پیوسته ی آنها، کتابخانه های دیجیتالی با موفقیت همراه خواهند بود.
روش/ رویکرد: رویکرد این پژوهش، کیفی و روش آن گراندد تئوری است. نمونه گیری غیر احتمالی از نوع گلوله برفی و نمونه گیری تئوریک، گزینش هشت کتابخانه ی دیجیتالی و سازمان مادرِ آنها و بیست و نه مصاحبه شونده را در پی داشت. افزون بر ابزار مصاحبه ی عمیقِ نیمه ساخت یافته، مشاهده ی مستقیم با استقرار در میدان پژوهش و یادداشت برداری های میدانی نیز از دیگر فنون به کار رفته برای گردآوری و تجزیه و تحلیل داده ها بود.
یافته ها: شش عامل «اِعمالِ مدیریت و رهبریِ مناسب»، «داشتن برنامه ی تغییر مناسب»، «به کارگیری و حفظ نیروی انسانی متخصص»، «گزینش نرم افزار مناسبِ کتابخانه ی دیجیتالی»، «گزینش درستِ اشیای دیجیتالی»، و « سازماندهیِ درستِ اشیای دیجیتالی» به عنوان عوامل حیاتی موفقیت کتابخانه های دیجیتالی در بافت ایران، از جمله یافته های اصلی این پژوهش به شمار می روند که مدیران و کارگزاران کتابخانه های دیجیتالی کشور می توانند از آنها همچون عنوان مدل مفهومی عوامل موفقیت این گونه کتابخانه ها به کار روند

تحلیل مفهومی پیش‎‎فرض‎های معرفت‎شناختی نظریۀ «اخلاق اطلاعات» فلوریدی

مهدی شقاقی

زمینه و هدف: این مقاله قصد دارد تا پیش‎فرض‎های معرفت‎شناختی نظریۀ اخلاق اطلاعات فلوریدی را تحلیل کند و برخی از آن پیش‎فرض‎ها را مورد بحث و نقد قرار دهد.
روش پژوهش: روش مقاله، سندی و رویکرد آن تحلیل مفهومی است. برای باز کردن یک مفهوم یا ارائۀ تحلیل های بدیل دربارۀ آن، مستنداتی که پایۀ استدلال هستند با استفاده از روش سندی جمع آوری و با تکیه بر آنها، مفاهیم موجود تحلیل و نقد، و مفاهیم جدید بسط داده می شوند.
یافته‎ها: فلوریدی برای اخلاقی کردن جهان، کل موجودات را «اطلاعات» تلقی می‎کند و می‎گوید به جای اینکه فقط موجودات زنده دارای ارزش و حرمت باشند، همۀ «چیزها» دارای حریم اخلاقی‎اند و یک حق اولیه برای بودن بر طبق طبیعت خود دارند. بر طبق رئالیسم اطلاعاتی وی، همۀ چیزها (زنده و غیرزنده) دارای ساختار اطلاعاتی‎اند و این ساختار، مجموعه‎ای است از ویژگی‎ها و روابط بین آنها، و بر اساس چنین ساختاری صرفاً می‎شود چیزها را شناخت و ذات آنها را نمی‎توان کشف کرد. هر سطحی از انتزاع، واجد مجموعه‎ای از ویژگی‎ها و روابط برای هر شیء است. فلوریدی از ایدۀ متافیزیکی «تفاوت» بهره می‎گیرد و اظهار می‎کند که «تفاوت» از نوع رابطه است و نبود این رابطه، چیز را برای ما ناشناختنی می‎کند زیرا برای شناخت یک چیز، باید نخست تفاوت آن با چیز دیگر فهم شود. پس «تفاوت» بر «وجود» تقدم دارد و لذا رابطه بر وجود تقدم دارد. با این استدلال، وی بسط می‎دهد که در شناخت، روابط بین ویژگی‎های یک چیز (ابژه) با یکدیگر و روابط آن چیز با دیگر چیزهاست که شناخت ما را می‎سازد و این ویژگی‎ها و روابط بین آنها، در واقع ساختار اطلاعاتی چیزها هستند. وی می‎گوید که حداقلی‎ترین واحد تفاوت قابل بیان به‎صورت ریاضی برای یک موجود، تفاوت باینری میان صفر و یک به عنوان یک «دادۀ» پایه است که کوچک‎ترین واحد ساختاری-ریاضی-اطلاعاتی یک موجود را تشکیل می‎دهد.
نتیجه گیری: اهمیت این مقاله در تشریح نگاه فلوریدی دربارۀ اشیاء و شناخت اشیاء است و اینکه او چگونه با استدلالات متافیزیکی خود، اشیاء را اطلاعات تلقی می‎کند و آسیب‎زدن به اشیاء را معادل آسیب‎زدن به سپهر اطلاعات می‎داند و بدین دلیل آن را غیراخلاقی می‎داند که باعث می‎شود بخشی از اطلاعات نابود گردد. در این مقاله نگاه ایده‎گرای فلوریدی از نظر بی‎تفاوتی نظریۀ اخلاقی او به بدن‎ها، تقلیل‎گرایی معرفت‎شناختی، نادیده‎گرفتن انعطاف‎پذیری تکنولوژیک، و ادعای جهانشمولی نقد شده است.

تحلیل جستجوی اینترنتی دانشجویان مقطع کارشناسی رشته‌ی مهندسی علوم آبِ دانشگاه شهید‌چمران با مدل «فرایند جستجوی اطلاعات» کولثاو

آتوسا کوچک

زمینه و هدف: همگام با روند تغییر پارادیم در حوزه ی اطلاع یابی از رویکرد نظام مدار به کاربرمدار طراحی نظام هایی برای پیشبرد اهداف اطلاع یابی ضروری به نظر می رسد. موفقیت این حوزه مستلزم تعامل متقابل کاربران با نظام و ایجاد رابطه بین اطلاع یابی و بازیابی اطلاعات است. با ورود فناوری های جدید به حوزه ی اطلاع یابی مدل هایی ابداع شدند که روند جستجوی اطلاعات را به عنوان فعالیتی پویا ارائه می دهند و چگونگی رفع نیاز اطلاعاتی کاربر را توصیف می کنند. پژوهش حاضر، با هدف بررسی فرآیند جستجوی اطلاعات دانشجویان مقطع کارشناسی دانشکده مهندسی علوم آبِ دانشگاه شهید چمران در اینترنت و مقایسه ی رفتاراطلاع یابی آنها با مدل "فرآیند جستجوی اطلاعات" کولثاو صورت گرفت.
روش پژوهش: نوع پژوهش حاضرکاربردی و روش پژوهش، پیمایشی توصیفی بوده است . جامعه آماری این تحقیق شامل دانشجویان کارشناسی دانشکده مهندسی علوم آب دانشگاه شهید چمران به تعداد 204 نفر بوده که با استفاده از نمونه گیری تصادفی، تعداد نمونه ها 102 نفر (51 نفر از دانشجویان سال اول و 51 نفر از دانشجویان سال آخر) تعیین و پرسشنامه ها میان آنها توزیع گردید.
یافته ها: تحلیل داده ها نشان داد که از میان مراحل مدل کولثاو، دو مرحله "شروع " و "انتخاب"، توسط دانشجویان ورودی سال اول و آخر نادیده گرفته شده اند و چهار مرحله ی "کاوش"، "فرمول بندی"، " گردآوری" و "ارائه" در اولویت استفاده اعضاء نمونه قرار داشته و مراحل " کاوش" و "گردآوری"، بهترین مراحلی است که کتابداران می توانند در فرایند جستجو مداخله نمایند. همچنین تحلیل داده ها آشکار کرد که دانشجویان از "پایگاههای اطلاعاتی"، موتورکاوش و راهنمای موضوعی به یک اندازه استفاده می کنند و همچنین از دو ابزار جستجو نظیر" عنوان" و "عملگر NOT"، نسبت به سایر ابزارهای جستجو، استفاده بیشتری به عمل می آورند.
نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان داد که الگوی مورد استفاده دانشجویان، برخلاف تعداد و ترتیب مدل کولثاو، از یک فرایند 4 مرحله ای تشکیل شده است. در نهایت با استناد به نتایج تحقیق حاصل از مقایسه ی دو گروه نمونه، الگوی جدید جستجوی اینترنتی دانشجویان، شناسایی و پیشنهاد گردید.

نگاشت ساختار و تحلیل مفاهیم علم اطلاعات و دانش‌شناسی براساس چکیده ده مجله هسته جی‌سی آر (2004-2013)

محمد حسن زاده

هدف: پژوهش حاضر با هدف ترسیم ساختار مفهومی علم اطلاعات و دانش شناسی و تکامل آن همراه با بررسی دامنه موضوعی مجلات براساس چکیده 6830 مقاله در ده مجله هسته در گزارش جی سی آر 2013 طی ده سال (2004-2013) صورت گرفت.
روش شناسی: در این پژوهش تحلیل هم واژگانی و تحلیل تناظر 150 واژه منتخب براساس وزن tf-idf، بعد از استخراج به صورت پارامتریک انجام شد. بدین منظور از شاخص کسینوس تتا و قرابت مرتبه ثانویه جهت خوشه بندی سلسله مراتبی براساس الگوریتم average-linkage استفاده گردید.
یافته ها: یافته های حاصل از تحلیل هم رخدادی 3 خوشه بالغ و 1 خوشه نابالغ در ارتباط با خوشه دوم را نشان داد. بررسی دامنه موضوعی مجلات نیز چهار خوشه و سیر تاریخی مفاهیم دو خوشه با حرکت پادساعت گرد را نشان می دهد.
نتیجه گیری: به طور کلی نتایج حاصل نشان داد تمامی خوشه ها به جز یک خوشه منفک از خوشه دوم از حالت پایدار و بلوغ مفهومی برخوردار بوده و در عین داشتن مفاهیم ثابت با تحولات تکنولوژی دچار یک دگردیسی مفهومی نیز شده اند.

بررسی تاثیر رتبه نویسندگان در شبکه‌های کتابشناختی بر عملکرد مدل سند-محور بازیابی تخصص

هاشم عطاپور

هدف و زمینه: این پژوهش به بررسی تاثیر رتبه نویسندگان در شبکه های کتابشناختی بر مدل سند-محور بازیابی تخصص می پردازد. هدف آن پی بردن به این نکته است که کدام یک از شبکه های کتابشناختی نویسندگان می تواند عملکرد مدل سند-محور بازیابی تخصص را بهبود ببخشد.
روش شناسی: روش پژوهش تجربی مقدماتی است. برای انجام پژوهش، مجموعه آزمونی متشکل از 55 پرس وجو و 96375 سند ایجاد شد: پرس وجوهایی که توسط دانشجویان و فارغ التحصیلان دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی ایران ساخته شد و اسنادی که از مقالات نمایه شده علم اطلاعات و دانش شناسی در پایگاه وب آو ساینس تشکیل شده بود. پرس وجوها به پیکره آزمون عرضه، و مدل بازیابی DLH13 برای بازیابی اسناد به کار گرفته شد. 100 سند اول بازیابی شده برای هر پرس وجو انتخاب شد. سپس اسامی افراد موجود در آنها استخراج و پردازش، و بر اساس 5 شاخص مورد استفاده در تحلیل شبکه های اجتماعی رتبه بندی گردید. 10 نتیجه اول هر روش انتخاب و در انبوهه نویسندگان پرس وجوی مربوطه قرار گرفت. افراد موجود در سیاهه مورد قضاوت ربط قرار گرفتند تا مقایسه عملکرد رتبه بندی های افراد از حیث یافتن خبرگان میسر شود.
یافته ها: یافته ها نشان داد عملکرد مدل های مبتنی بر رتبه بندی نویسندگان در شبکه های استنادی تفاوت معناداری با مدل سند-محور بازیابی تخصص ندارند، اما عملکرد مدل مبتنی بر رتبه بندی نویسندگان در شبکه هم تألیفی ضعیف تر از مدل سند-محور بازیابی تخصص بوده و آن را کاهش می دهد.
نتیجه گیری: در مقایسه با شبکه های پدیدآوری، موقعیت افراد در شبکه های استنادی شاهد بهتری برای تخصص افراد در حوزه های موضوعی مختلف به شمار می رود.

تحلیل محتوای داستان‌های نوجوانان از حیث ابعاد هویت‌ یابی، بر پایه نظریات اریکسون، مارسیا و برزونسکی

اعظم صنعت جو

زمینه و هدف: دوره نوجوانی یکی از مراحل مهم و اساسی در زندگی هر فردی است و مؤلفه اساسی در این دوران، هویت ‏یابی است. تاکنون نظریات مختلفی در خصوص این دوره از زندگی مطرح شده است. یکی از این نظریات، نظریه روانی- اجتماعی اریکسون است که بحران این دوران را «هویت در برابر سردرگمی نقش» تعریف کرده است. افزون بر آن افرادی دیگر نظیر مارسیا و برزونسکی به وضعیت‏های هویتی و سبک‏های پردازش هویت افراد اشاره نموده ‏اند. کتاب ‏های داستان به منزله ابزارهایی برای کسب دانش و هویت‏ یابی در نوجوانان هستند و هدف پژوهش حاضر، بررسی وضعیت داستان‏های نوجوانان از حیث ابعاد و مؤلفه ‏های هویت‏یابی است.
روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی است. روش این پژوهش، توصیفی است. همچنین، از رویکرد تحلیل محتوا به منظور جمع‏ آوری داده‏ های پژوهش استفاده شده است. جامعه پژوهش شامل کلیه کتاب ‏های داستانی گروه‏ های سنی "د" و "ه" است که در سال‏ های 94-1390 توسط انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده است که در مجموع، 180 عنوان داستان را دربرمی‏ گیرد.
یافته‏ ها: یافته ‏ها نشان داد بیشترین توجه داستان‏ها به هویت فردی، هویت خانوادگی، هویت گروهی، و هویت ملی تمرکز یافته است. سایر انواع هویت به تفکیک در داستان‏های تألیفی و ترجمه ‏ای متفاوت است. به طور کلی بیشتر شخصیت‏های اصلی داستان‏ها (تألیف و ترجمه) در وضعیت سردرگم قرار دارند. پس از آن، وضعیت‏ هویتی دیرتحقق ‏پذیر و وضعیت هویتی موفق است. وضعیت زودتحقق‏ پذیر نیز در داستان‏ها، کمترین درصد فراوانی را دربرمی‏ گیرد. همچنین، بیشتر شخصیت‏های اصلی داستان‏ها از سبک پردازش اطلاعاتی بهره گرفتند. سبک غالب دیگر در پردازش اطلاعات توسط شخصیت‏های اصلی داستان‏ها، سبک سردرگم است و کمترین میزان به سبک هنجاری اختصاص دارد.
نتیجه ‏گیری: در مجموع، با توجه به یافته ‏های به دست آمده از پژوهش حاضر به طور کامل آشکار است که در کتاب‏های داستانی مورد بررسی به انواع مختلف هویت به شکل یکسانی توجه نشده است. مسلم است که توجه کم و بسیار کم به سایر هویت‏ها، اثرات منفی و آسیب‏های جدی و جبران ‏ناپذیری را در زمینه شکل‏ گیری و تثبیت هویت نوجوانان بر جای می‏ گذارد. همچنین در بررسی وضعیت هویتی شخصیت‏های اصلی داستان‏های نوجوانان، یافته ‏ها نشان داد که فراوانی وضعیت این شخصیت‏ها در زمینه هویت ‏یابی متفاوت است. در بررسی سبک‏ های پردازش هویتی در شخصیت‏های اصلی داستان‏های مورد بررسی نیز توزیع یکسانی مشاهده نشد.