تعامل انسان و اطلاعات

همزیستی انسان و فناوری معنایی از منظر نظریه کنش‌گر-شبکه

شعبان الهی

زمینه و هدف: امروزه، فناوری های معنایی، از طریق ارائه روش های هوشمند مدیریت داده، امکان استدلال ماشینی را فراهم آورده اند. این قابلیت، شکل های جدیدی از تعامل میان انسان ها و فناوری های معنایی را به وجود آورده است که در مطالعات از آن به «تعامل معنایی» یاد می شود. گسترش روزافزون این نوع تعاملات در زندگی روزمره، ضرورت شناسایی عوامل مؤثر بر آن و معرفی الزامات یک تعامل هم افزا، که در این پژوهش از آن به مدل همزیستی تعبیر شده است را آشکار می سازد. هدف بررسی چیستی، چرایی و چگونگی تعامل انسان و فناوری معنایی در قالب مدل همزیستی، هدف اصلی پژوهش حاضر است. ارائه چنین مدلی می تواند در توسعه راهبردهای فعال در مواجهه با فناوری های هوشمند، به ویژه فناوری معنایی مفید باشد.
روش: پژوهش حاضر، مبتنی بر روش شناسی نظریه کنش گر-شبکه، به معرفی کنش گر-شبکه های همزیستی پرداخته است. داده های مورد نیاز پژوهش، به طور عمده از طریق مصاحبه با مدیران، کارشناسان و کاربران فعال در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی گردآوری شده است.
یافته ها: در همزیستی انسان-فناوری معنایی، علاوه بر انسان (در قالب طراح یا کاربر)، 11 کنش گر دیگر (شامل: محصول معنایی، زمینه، زیرساخت، داده، دانش، رسانه اجتماعی، وب، مراکز علمی، سازمان، هوش مصنوعی و هستان شناسی) نقش دارند که در تعامل با یکدیگر، هفت کنش گر-شبکه پویای همزیستی (شامل: طراحی و توسعه محصول، استفاده از محصول، رهبری و مدیریت، مدیریت داده، مدیریت دانش، آموزش و شرایط زمینه ای) را تشکیل می دهند.
نتیجه گیری: محصولات معنایی در کنار انسان، کنش گرانی مستقل، خودمختار و خودآگاه هستند که قادرند در همزیستی میان انسان و فناوری، از صرف واسطه تغییر بودن فراتر رفته و حاکم بر تغییرات اجتماعی شوند؛ در چنین شرایطی، انسان به عنوان آفریننده محصول معنایی، باید علاوه بر تقویت قابلیت های فنی در آفرینش محصول، نسبت به واسپاری اموری که محصول قادر به انجام آن است اقدام نماید

یادگیری ماشین و علوم شهروندی؛ فرصتها و چالش‌های تعامل انسان و رایانه

مریم ابوالقاسمی

هدف: در عصر کلان داده، دانشمندان با کار طاقت فرسای تحلیل انبوهی از داده ها مواجهند و استفاده از تکنیک های یادگیری ماشین یکی از راه حل های احتمالی برای حل این معضل است. علوم شهروندی از حوزه هایی است که هوش انسانی و مصنوعی را می توان برای تسهیل در این امور به طرق مختلف با هم ترکیب کرد. این مقاله، با توجه به ابهامات موجود در عملکرد ماشین و مدیریت داده های تولیدشده توسط کاربر، به توضیح چگونگی سازگاری یادگیری ماشین با ایده ی شهروندی فعال و شرایط لازم برای پیشرفت در علوم شهروندی و فراتر از آن می پردازد.
روش: این پژوهش به روش مروری و بر اساس مطالعه جامع و نظام مند متون مرتبط با یادگیری ماشین، علوم شهروندی و تعامل انسان و رایانه انجام شده است.
یافته ها: بسیاری از مشکلات تحقیقاتی از نظر محاسباتی لاینحل به نظر می رسند و به مهارت های شناختی انسان نیاز دارند. لذا در نتیجه ی فعالیت های طبقه بندی ای که اکثراً در پروژه های علوم شهروندی با مقیاس بزرگ انجام می شود، علاوه بر مشارکت کننده که احتمالاً مطالبی درباره ی علم می آموزد، ماشین نیز با آموختن مطالبی درباره ی فعالیت های انسان ابتدا از آن تقلید می کند و به مرور میزان یادگیری آن افزایش می یابد. اما در عین حال گسترش استفاده از هوش مصنوعی و به ویژه یادگیری ماشین بحث های زیادی درباره ی اشکال مختلف ابهامات و سوگیری های ناشی از آن ها به دنبال داشته است که در پروژه های مرتبط نیاز به توجه جدی دارد.
نتیجه گیری: استفاده از تکنیک های یادگیری ماشین مزایای زیادی دارد، که از آن جمله می توان به کاهش زمان طبقه بندی و ارزیابی کارشناسانه ی تصمیم گیری در مجموعه های بزرگی از داده اشاره کرد. با این حال، الگوریتم ها غالباً به منزله ی جعبه ی سیاهی هستند که سوگیری های داده در نگاه اول در آن ها قابل مشاهده نیست و توجه به این امر می تواند از مخاطرات جدی در روند استفاده ازین تکنیک ها بکاهد.

مطالعه ماهیت تعامل اطلاعات براساس چهارچوب نظام اطلاعات و بازیابی اینگورسن و یارولین با رویکرد نظامند

ثریا ضیائی

هدف: تعامل کاربر با اطلاعات و نظام بازیابی همواره در مجموعه ای در هم تنیده از مولفه های پیدا و پنهان صورت می پذیرد که در نتیجه تعامل موثر خواهد بود. هدف پژوهش حاضر، درصدد شناسایی ابعاد بافت های بازیابی اطلاعات؛ جست و جوی هدفمند؛ وظیفه کاری؛ فرهنگی و اجتماعی- سازمانی با استفاده از چهارچوب نظام اطلاعات و بازیابی اینگورسن و یارولین(2004) است.
روش: پژوهش حاضر با هدف بنیادی و توسعه ای به روش تحلیل محتوا از نوع مرور نظامند در مقاله های بین سال های 1991 تا 2021 میلادی و سال های 1371- 1400 شمسی در پایگاه های اطلاعاتی داخلی و خارجی شامل: اسکوپوس، ساینس دایرکت، امرالد، پروکوئست، اریک، پرتال جامع علوم انسانی، نورمگز، مگیران، اس ای دی و سیویلیکا طی شش مرحله شامل: شناسایی کلید واژه های مرتبط با ابعاد بافت های نظام اطلاعات و بازیابی اینگورسن و یارولین؛ انتخاب مقاله با در نظرگرفتن طرح موضوع و اعتبار منابع؛ جستجو در پیشینه و استخراج فهرست مقاله های مرتبط؛ تهیه مقاله های نهایی و سپس؛ کدگذاری باز انجام شده است. گردآوری اطلاعات براساس استخراج کلیدواژه ها و اطلاعات از درون متون مورد پژوهش است. جامعه پژوهش، منابع اطلاعاتی، و اعتبار نتایج، به وسیله فرایند طبقه بندی نظام مند، تضمین شده، روایی و پایایی پژوهش حاضر بر مبنای قابلیت اعتبار و اطمینان پژوهش های گذشته است.
یافته ها: شناسایی کلیدواژه های مرتبط با ابعاد بافت های نظام اطلاعات و بازیابی اینگورسن و یارولین بین 53 مقاله از 3048 مقاله، شناسایی شد. ابعاد، معیار و کدهای باز شناسایی شده بافت ها، بافت بازیابی اطلاعا ت شامل: جامعیت (دانش ذهنی، دانش معنایی،دانش فنی)؛ مانعیت (استنباط نظام و کاربر از مفهوم ربط، فناوری های موجود در نظام)؛ اثربخشی (نیل به اهداف و تامین رضایت، رضایت از خدمات اطلاعاتی، دسترس پذیری به اطلاعات، کاربرد پذیری)؛ کیفیت اطلاعات/ کیفیت فرایند (جنبه های کیفیت اطلاعات، سطح تشخیص کاربر، زمان)؛ بافت جست و جوی هدفمند شامل: کاربرد پذیری(سرعت توسعه اطلاعات، نیاز کاربر، رضایت کاربر، کارایی، اجرای جستجو، روش های جست و جو، طراحی ارزیابی نظام ها و ابزارهای مورد نیاز، ارزیابی عملکرد)؛ کیفیت اطلاعات/ کیفیت فرایند (بازیابی مدارک مرتبط، زمان، دستیابی به اقلام مرتبط بازیابی، بازیابی حالات حسی- شناختی، رفع مشکلات تفسیری بازیابی داده، عدم پیچیدگی های)؛ بافت وظیفه کاری شامل: کیفیت اطلاعات و فرایند/ نتایج کار (دانش اظهاری اطلاعات و بازیابی، دانش رویه ای در دانش فراگیر، زمان کافی)؛ بافت فرهنگی و اجتماعی- سازمانی شامل: روابط اجتماعی- شناختی(استناد به محتوا، )؛ کیفیت نتیجه وظیفه کاری(نیت و هدف، شناخت نوع هدف، کیفیت شناخت دانشی) شناسایی شد.
نتیجه گیری: اطلاعات واقعی حاصل درک انسان از منابع داده ها طی فرایند تعامل، ارتباط و اطلاع می باشد از طرفی دیگر، رویکرد تعاملی به درک جامع رفتار اطلاعاتی انسان کمک می کند. همچنین چهارچوب های جدیدتر توسعه یافته توجه بیشتری را به گفتگوی تشکیل دهنده تعامل کاربر- نظام اطلاعات اختصاص می دهند. بازیابی تعاملی اطلاعات چهارچوبی نظری را در درک ماهیت بازیابی اطلاعات فراهم کرده و با در نظر گرفتن ابعاد بافت ها در نظام اطلاعات و بازیابی، ماهیت تعامل اطلاعات تحلیل می شود.

ارائه یک روش جامع ارزیابی داده‌های دولتی باز با هدف بهبود کیفیت داده‌ها و افزایش اقبال شهروندان

مجتبی مازوچی

هدف: هدف پژوهش حاضر، ارائه یک روش ارزیابی داده های دولتی باز با در نظر گرفتن ابعاد و شاخص های جامع و کامل، محاسبه وزن و اهمیت هر شاخص، بررسی وضعیت کشور در این حوزه، خوشه بندی سازمان ها و ارائه یک مدل طبقه بندی به منظور پیش بینی وضعیت سازمان ها در ارائه داده های دولتی بصورت باز است.
روش پژوهش: این پژوهش بر مبنای هدف، از نوع کاربردی است. از مطالعات کتابخانه ای به منظور استخراج ابعاد و شاخص های ارزیابی استفاده شده است. جامعه آماری شامل کلیه مقالات مرتبط با شاخص های ارزیابی داده های دولتی باز است. از روش نمونه گیری احتمالی از نوع نمونه های تصادفی ساده استفاده شده است و 10 مقاله در این حوزه مورد بررسی قرار گرفته است. روش میدانی و استفاده از تکنیک های تصمیم گیری چندشاخصه به منظور محاسبه وزن و اهمیت هر شاخص به کار گرفته شده است. پس از استخراج داده های سازمان ها از دو سامانه کاتالوگ ملی و مجموعه داده های باز و کاربردی و سامانه انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، از تکنیک های داده کاوی به منظور خوشه بندی و ایجاد یک مدل طبقه بندی استفاده شده است.
یافته ها: بر اساس مطالعات و بررسی مقالات، 15 شاخص ارزیابی داده های دولتی باز شامل «اصالت داده ها»، «باز بودن مجوز»، «بروز بودن»، «میزان دسترسی به داده»، «کامل بودن فراداده»، «تعداد مجموعه داده»، «باز بودن قالب»، «تبعیض آمیز نبودن»، «قابل فهم بودن»، «تعداد دسته های داده»، «رایگان بودن»، «عدم وجود داده های از دست رفته»، «امکان درخواست داده»، «تجسمی بودن» و «بازخوردپذیری» استخراج شدند. با استفاده از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی، وزن شاخص ها محاسبه شد که پس از نرمال سازی، مجموع وزن 15 شاخص استخراج شده برابر با یک بود. شاخص های «اصالت داده ها» با وزن 0.165، «باز بودن مجوز» با وزن 0.124 و «بروز بودن» با وزن 0.109 به ترتیب رتبه های اول تا سوم را در بین 15 شاخص ارزیابی کسب کردند. همچنین بر اساس وزن شاخص های ارزیابی بدست آمده و استخراج داده های 358 سازمان مطابق با 15 شاخص ارزیابی استخراج شده از دو سامانه کاتالوگ ملی و مجموعه داده های باز و کاربردی و سامانه انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات به محاسبه وزن سازمان ها پرداخته شد که پس از نرمال سازی، مجموع وزن ها برابر با یک بود. «سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی» با وزن 0.088، «مرکز آمار ایران» با وزن 0.062 و «سازمان زمین شناسی» با وزن 0.058 به ترتیب رتبه های اول تا سوم در بین 358 سازمان و موسسه دولتی بررسی شده بر اساس ترکیب شاخص ها و وزن شاخص ها بودند.
نتیجه گیری: نتایج این پژوهش شامل استخراج جامع شاخص های ارزیابی، محاسبه وزن و اهمیت هر شاخص، بررسی وضعیت موجود سازمان ها و موسسات دولتی داخل کشور و مدل طبقه بندی ایجاد شده می تواند به مدیران در شناخت وضع موجود و بهبود آن و در نتیجه افزایش تعامل شهروندان با داده های دولتی باز به عنوان نوعی از تعامل انسان و اطلاعات کمک نماید

تبیین اثر سبز شدن مزیت رقابتی پورتر در فرایند بازاریابی با تاکید بر سیستم اطلاعات بازاریابی و رفتار اطلاعاتی (مطالعه موردی: صنعت نفت)

محمدرضا کاشفی نیشابوری

هدف: در این پژوهش به بررسی تبیین اثر سبز شدن مزیت رقابتی پورتر در فرایند بازاریابی با تاکید بر سیستم اطلاعات بازاریابی و رفتار اطلاعاتی شرکت ها پرداخته می شود.
روش: این پژوهش ازنظر هدف کاربردی، بر اساس نتیجه، توسعه ای و ازلحاظ شیوه، کیفی است. جامعه آماری شامل کارشناسان و خبرگان بازاریابی و زیست محیطی شرکت های نفتی بوده که از بین آن ها تعداد 13 نمونه به روش گلوله برفی هدفمند جهت انجام مصاحبه نیمه ساختاریافته انتخاب گردید. در این تحقیق برای تجزیه وتحلیل داده های مصاحبه، از روش تحلیل محتوا مبتنی بر تئوری داده بنیاد استفاده شد. برای این منظور ابتدا رمزهای مناسب به بخش های مختلف داده ها اختصاص یافته و مفاهیم تعیین گردید. سرانجام، با رمزگذاری انتخابی، مقوله ها پالایش شده و ابعاد اصلی تحقیق در قالب شرایط علی، محوری، زمینه، مداخله گر، راهبردها و پیامدها جهت تعیین چگونگی سبز شدن مزیت رقابتی پورتر در فرایند بازاریابی پدیدار شد.
یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد، رفتارهای کارآفرینانه و عوامل مدیریتی زمینه بازاریابی سبز پایدار و بعد از آن مسئولیت اجتماعی سبز را برای شرکت های نفتی فراهم می نماید. در این میان چابکی سازمان راه را برای بازاریابی سبز پایدار و مسئولیت اجتماعی هموارتر می نماید. بازاریابی سبز نیز با تأثیر از قابلیت های شرکت، عوامل تولید و عوامل محیطی باعث جایگاه یابی سبز و نهایتاً مزیت رقابتی سبز برای شرکت و مشتریان می گردد.
نتیجه گیری: بنابراین نتایج نشان داد، فرایند بازاریابی سبز، فرایند پیچیده ای است که با تأثیر بر چابکی سازمان، رفتار کارآفرینانه و عوامل مدیریتی موجب جایگاه یابی سبز و در نهایت، مزیت رقابتی سبز برای شرکت و مشتریان می گردد

رابطه بین سواد اطلاعاتی با آگاهی، نگرش و عملکرد زیست‌محیطی معلمان مدارس ابتدایی

فریدون یزدانی

هدف: هدف این پژوهش بررسی رابطۀ بین سواد اطلاعاتی با آگاهی، نگرش و عملکرد زیست محیطی معلمان بود.
روش: روش پژوهش توصیفی و از نوع همبستگی بود و جامعه آماری آن شامل تمامی معلمان (زن و مرد) پایه های اول تا ششم دوره ابتدایی ناحیۀ 1 شهر همدان به تعداد 875 نفر می شد. برای نمونه گیری از شیوۀ تصادفی طبقه ای استفاده شد و بر این اساس تعداد 267 نفر آموزگار (208 زن و 59 مرد) انتخاب و در مطالعه شرکت داده شدند. ابزار گرد آوری داده ها، «پرسشنامۀ سواد اطلاعاتی» (یزدانی، 1391) و «مقیاس سنجش آگاهی، نگرش و عملکرد زیست محیطی» (فرخی، 1393) بود که پایایی و روایی لازم را دارا بودند.
یافته ها: نتایج نشان داد که در کل، سطح سواد اطلاعاتی آموزگان در حد متوسطی بوده است؛ لیکن، در ابعاد «تعریف نیاز»، «مکان یابی»، و «ارزشیابی اطلاعات»، سطح سواد اطلاعاتی معلمان بالاتر از میانه و در ابعاد «سازمان دهی اطلاعات» و «تبادل اطلاعات»، سطح سواد اطلاعاتی معلمان پایین تر از میانه جامعه بوده است. همچنین، یافته ها نشان داد که سطح آگاهی و نگرش زیست محیطی معلمان در حد مناسبی بوده است؛ اما عملکرد زیست محیطی معلمان در وضعیت نامناسبی قرار دارد. در نهایت، نتیجه تحقیق معلوم ساخت که بین تمامی ابعاد سواد اطلاعاتی با آگاهی، نگرش و عملکرد زیست محیطی معلمان رابطه مثبت و معنادار وجود دارد (0/01>P).
نتیجه گیری: معلمانی که سواد اطلاعاتی بالاتری دارند، امکان دسترسی به آگاهی های زیست محیطی بهتری دارند و درنتیجه نگرش و رفتار زیست محیطی بهتری خواهند داشت. بنابراین، می توانیم برای بهبود آگاهی، نگرش و عملکرد زیست محیطی افراد، سواد اطلاعاتی آنان را افزایش دهیم.