طاهره آذری،
جلد 19، شماره 1 - ( 3-1404 )
چکیده
تعیین دقیق مقادیر پارامترهای هیدرولیکی، اولین گام برای توسعه پایدار آبخوان است. از زمان Theis (1935)، روش انطباق منحنی تیپ (TCMT) با استفاده از داده های آزمون پمپاژ برای تخمین پارامترهای آبخوان استفاده میشود. این روش همراه با خطاهای گرافیکی است. در این تحقیق جهت حذف این خطا، یک شبکه عصبی مصنوعی (ANN) از نوع پرسپترون چندلایه (MLP) با مدلسازی تابع چاه Bourdet-Gringaten جهت تعیین پارامترهای آبخوان هایی با تخلخل دوگانه طراحی شده است. مدل شبکه عصبی MLP در یک پروتکل چهار مرحلهای با روش پس انتشار خطا و الگوریتم بهینهسازی لونبرگ-مارکوارت(LM) آموزش داده شده است. با اعمال روش تحلیل مؤلفه های اصلی (PCA) بر روی داده های ورودی آموزش و از طریق روش آزمون و خطا، ساختار بهینه شبکه با توپولوژی [3×6×3] ثابت گردید. اعتبار شبکه توسعهیافته با دادههای میدانی مصنوعی و واقعی ارزیابی شد. این مدل، داده های آزمون پمپاژ را دریافت می کند و مقادیر پارامترهای آبخوان را در اختیار کاربر قرار می دهد. مدل طراحی شده، یک روش خودکار و سریع برای تعیین پارامترهای آبخوان هایی با تخلخل دوگانه را فراهم میکند و خطاهای گرافیکی ذاتی TCMT معمولی را حذف میکند.
کمال گنجعلی پور، مجید نعیمی، عفت زمانی،
جلد 19، شماره 2 - ( 7-1404 )
چکیده
مطالعات اکتشافی و انجام آزمونهای پمپاژ، پایهایترین ابزارهای شناخت رفتار هیدروژئولوژیکی آبخوانها محسوب میشوند و نقش کلیدی در مدلسازی، برنامهریزی و حکمرانی منابع آب ایفا میکنند. این مقاله با هدف تحلیل جایگاه این مطالعات در ساختار حکمرانی آب در ایران، به بررسی چالشهای نهادی، فنی و قانونی کشور در مقایسه با کشورهای توسعهیافته میپردازد. یافتهها نشان میدهد که ضعف در الزامات قانونی، نبود نظام یکپارچه دادهبرداری، محدودیت تجهیزات و کمبود چاههای اکتشافی، موجب کاهش دقت مطالعات پایه، تضعیف مدلهای عددی و تصمیمگیریهای ناپایدار شده است. مقاله همچنین سیر تحول تاریخی حفاری اکتشافی و آزمونهای پمپاژ، ابزارها و اهداف آنها را مرور کرده و بر نقش چاههای اکتشافی در توسعه مدل مفهومی و پایش دینامیک آبخوانها در شرایط افت سطح ایستابی تأکید دارد. در پایان، بر لزوم بازنگری سیاستگذاری، تقویت ساختار نهادی، و الزام اجرای آزمونهای دقیق در راستای تحقق حکمرانی مبتنی بر شواهد تأکید میشود.
خانم حانیه یعقوبی، دکتر رضا جهانشاهی، دکتر مرتضی مظفری،
جلد 19، شماره 3 - ( 9-1404 )
چکیده
در این پژوهش به بررسی هیدروشیمی و وضعیت آلودگی منابع آب زیرزمینی در محدوده شهر بیرجند پرداخته شده است. بهمنظور تعیین کیفیت آب و شناسایی منشأ آلودگی، از ۲۲ حلقه چاه، ۱۲ رشته قنات و ۴ چشمه نمونهبرداری شد. نتایج حاصل از تحلیلهای فیزیکی و شیمیایی نشان داد که هدایت الکتریکی بین ۳۰۰ تا ۸۰۰۰ میکروزیمنس بر سانتیمتر و PH بین ۷/۲۳ تا ۸/۷۱ متغیر است. بر اساس نمودار پایپر، تیپ غالب آبها در منطقه کلروره، سولفاته و بیکربناته است. در برخی منابع، غلظت نیترات از حد مجاز سازمان بهداشت جهانی (50 میلی گرم در لیتر) فراتر رفته که نشانگر تأثیر فاضلاب شهری و پساب کشاورزی است. نسبتهای یونی بیانگر نقش فرآیندهای انحلال هالیت و ژیپس و واکنشهای تبادل یونی در کنترل ترکیب شیمی آب میباشد. ارزیابی خطر سلامت نشان داد که هرچند بیشتر منابع برای بزرگسالان در محدوده بیخطر قرار دارند، برخی چاهها و قنوات برای نوزادان و کودکان خطرپذیری بالایی دارند. هدف نهایی این پژوهش ارائه یک چارچوب علمی برای درک فرآیندهای زمینشیمیایی کنترلکننده کیفیت آب و شناسایی مناطق پرخطر جهت برنامهریزی و مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی دشت بیرجند است.
یونس موسوی، محمد نخعی، غلامحسین کرمی،
جلد 19، شماره 4 - ( 10-1404 )
چکیده
برنامهریزی جهت مدیریت و بهینهسازی مصرف منابع آب زیرزمینی، بهعنوان تأمینکننده بخش عمدهای از آب شرب کشور، از زیرساختهای حیاتی در مدیریت منابع آب محسوب میشود. مؤلفه کلیدی در این برنامهریزی، محاسبه دقیق بیلان آب است که مستلزم تعیین پارامترهای هیدرودینامیکی آبخوان شامل قابلیت انتقال (T) و هدایت هیدرولیکی (K) میباشد. در این تحقیق، این پارامترها با استفاده از دادههای آزمون پمپاژ افت پلهای در سیستم تکچاهی در نقاط مختلف آبخوان دشت هشتگرد (با مساحت ۴۱۱ کیلومترمربع و تیپ آزاد) توسط نرمافزار Aquifer win32 تحلیل و محاسبه شدند. نتایج نشان میدهد که توزیع قابلیت انتقال در سطح دشت متغیر بوده؛ بهطوریکه کمترین میزان آن در بخشهای جنوبی (شهرک کوروش) و جنوب غربی (نجمآباد) و بیشترین مقدار آن در مخروط افکنه کردان و اراضی اطراف آن مشاهده شده است. بر اساس یافتههای پژوهش، حداکثر قابلیت انتقال ۳۶۸۲ مترمربع در روز و میانگین آن ۴۴۰ مترمربع در روز برآورد گردید. همچنین میزان هدایت هیدرولیکی با تلفیق نتایج مطالعات ژئوالکتریک (جهت تعیین ضخامت اشباع) و مقادیر قابلیت انتقال محاسبه شد. نتایج نهایی نشان داد که نرخ هدایت هیدرولیکی بین حداقل 0/2 متر در روز در نواحی جنوبی و حداکثر 7/9 متر در روز در مرکز آبخوان و پاییندست رودخانه کردان متغیر است.
فایزه صمدپور، مرتضی مظفری، مجید دشتی برمکی، پریسا شریفی،
جلد 19، شماره 4 - ( 10-1404 )
چکیده
در مناطق نیمه خشک، منابع آب محدود است و استفاده از شاخصهای پایداری آبهای زیرزمینی برای مدیریت این منابع اهمیت دارد. با توجه به رشد جمعیت و توسعه کشاورزی در دشت کرمانشاه، با محاسبه شاخص پایداری منابع آب زیرزمینی و با اتخاذ تصمیمات مدیریت صحیح میتوان از آسیبهای جبرانناپذیر به این منابع جلوگیری کرد. به همین منظور در این پژوهش، شاخص پایداری این آبخوان با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی تعداد 9 شاخص در بخشهای کمی، کیفی، محیط زیستی و اجتماعی استفاده شده است. ابتدا هر شاخص محاسبه شده و در ادامه پایداری آن با استفاده از انتقال دادهها به محیط نرمافزار جی-ای-اس و درونیابی ارزیابی گردیده است. در مرحله بعد با محاسبه وزن و رتبه هر شاخص و دسته، نقشه همارز شده شاخص تهیه گردید و در ادامه با استفاده از همپوشانی وزنی، نقشه پایداری نهایی به دست آمده است. در نهایت برای سنجش دقت روشهای مورد استفاده در تحقیق، از نمودار ویژگی عملکرد گیرنده استفاده گردیده است. بر اساس نقشه پایداری تهیه شده، میتوان گفت که شاخصهای تغییرات ذخیره آب زیرزمینی و مشکلات کیفی از جمله مهمترین شاخصهای اثرگذار بر پایداری منابع آب زیرزمینی دشت میباشد. همچنین نتایج نشان میدهد، در نواحی مرکزی وضعیت پایداری ضعیفتر و در بخشهای مرزی (سر شاخههای رودخانه) و جنوب شرقی آبخوان پایداری مطلوبتری دارد. برای صحت سنجی نتایج نهایی تحلیل سلسله مراتبی با کمک منحنی تشخیص عملکرد سامانه نشان میداد که روش مورد استفاده از درجه اعتبار بالایی برخوردار است. در ادامه برای بهبود پایداری منابع آب زیرزمینی منطقه پیشنهاد میشود با مشارکت مردم و با استفاده از راهکارهای علمی و اصولی، سیاستهای جدید مدیریت آب اتخاذ شود.
حسین محمدزاده، نازنین نثاری اشک زری، محمود ارجمند شریف،
جلد 20، شماره 1 - ( 3-1405 )
چکیده
در مناطق خشک و نیمهخشک، فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی، پایداری کمی آبخوانها را با چالشهای جدی مواجه ساخته است. آبخوان مشهد - چناران به عنوان یکی از مهمترین آبخوانهای آبرفتی شمال شرق ایران و منبع اصلی تأمین آب شرب شهر مشهد، طی سالهای اخیر تحت تأثیر برداشتهای گسترده قرار گرفته است. در این پژوهش، پایداری کمی آبخوان مشهد - چناران بر اساس تحلیل همزمان تغییرات دبی چاهها، ضخامت اشباع آبخوان، ضریب آبدهی ویژه (Sy)، ظرفیت ویژه (Q/s) و افت ویژه (s/Q) طی دوره آبی 1396-1395 تا 402-1401 ارزیابی شده است. نتایج نشان میدهد در طی دوره مطالعه، دبی چاهها، به ویژه در نواحی جنوب شرقی و مرکزی آبخوان، کاهش محسوسی داشته و همزمان، ضخامت اشباع آبخوان روندی کاهشی را تجربه کرده است. آبدهی ویژه آبخوان از حدود 0/95 به حدود 0/25 کاهش یافته است که بیانگر کاهش حدود ۷۴ درصدی ظرفیت ذخیرهسازی آبخوان میباشد. همچنین، ظرفیت ویژه (Q/s) از حدود 0/63 به 0/43 میلیون مترمکعب در سال کاهشیافته است که معادل کاهش حدود ۳۲ درصدی این شاخص است. در مقابل، افت ویژه (s/Q) از حدود1/56 به 2/30 متر افزایش یافته که نشاندهنده افزایش حدود ۴۷ درصدی افت سطح ایستابی بهازای دبی برداشت و کاهش کارایی هیدرولیکی سیستم بهرهبرداری آبخوان است. نتایج تحلیل مساحتی پایداری کمی آبخوان در دوره آبی 1402-1401 نشان میدهد که حدود ۳۵ درصد از مساحت آبخوان در وضعیت ناپایدار، ۴۲ درصد در وضعیت نیمهپایدار و تنها ۲۳ درصد در وضعیت پایدار قرار دارد. به طور کلی، نتایج این پژوهش بیانگر تشدید ناپایداری کمی آبخوان مشهد - چناران و ضرورت بازنگری در الگوی بهرهبرداری، کنترل برداشت و پایش مستمر سطح ایستابی به منظور حفظ بهرهبرداری پایدار از آبخوان است.
