Journal of Applied Research in Geographical Sciences

fa تبیین دوگانگی در ساختار فضایی کلان شهر تهران Explaining the Duality in the Spatial Structure of the Tehran Metropolis جغرافیا و برنامه ریزی شهری Geography and Urban Planning پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">فضا تولید اجتماعی است و دوگانگی فضای شهری بازتاب‌دهنده دوگانگی اجتماع شهر در ابعاد مختلف است. در شهر تهران رشد نامتوازن و تمرکز توسعه و امکانات در بخشهایی از شهر، موجب شکل‌گیری الگوی نابرابر کیفیت زندگی و تبدیل آن به فضایی طبقاتی شده است. از اینرو هدف اصلی پژوهش حاضر، واکاوی نمودهای فضایی دوگانگی شهری در کلان‌شهر تهران و شناسایی الگوهای فضایی نابرابری در سطح مناطق شهر است. این تحقیق روشی توصیفی – تحلیلی داشته و  محدوده جغرافیایی مورد مطالعه، مناطق 22گانه شهرداری تهران است. داده‌ها و اطلاعات  مربوط به 45 شاخص مورد بررسی، از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 و همچنین سالنامههای آماری سالهای 1398 تا 1401 شهرداری تهران به‌دست آمده و از تکنیک تصمیمگیری چند معیاره CORASO  و شاخص خودهمبستگی فضایی موران به‌ترتیب برای رتبه‌بندی برخورداری و بررسی روابط فضایی میان مناطق استفاده شده است.  یافته‌های پژوهش نشان میدهد که ساختار فضایی شهر تهران با نوعی دوگانگی مواجه است که به‌صورت شکاف میان مناطق شمالی و جنوبی شهر نمود یافته است. بر اساس نتایج حاصل از مدل CORASO، پهنه شمالی شهر تهران، از جمله مناطق 6، 1 و 3 با امتیازات25313/0، 17013/0 و 12703/0 دارای بالاترین سطوح برخورداری بوده و در مقابل، پهنه جنوبی، به‌ویژه مناطق 17 با امتیاز 25313/0- ، منطقه 10(23450/0-) و منطقه 18 (22924/0-)  در زمره مناطق کم‌برخوردار قرار دارند. همچنین مقدار شاخص موران برابر با 433510/0  میباشد که از یک سو بیانگر وجود همبستگی فضایی بین مناطق بوده و از سوی دیگر نشانگر داشتن الگوی خوشهای است. به این معنا که مناطق برخوردار تمایل دارند در مجاورت یکدیگر خوشه‌هایی از توسعه‌یافتگی ایجاد کنند، در حالی‌که مناطق کم‌برخوردار نیز به ‌صورت خوشه‌هایی از محرومیت در نواحی جنوبی شهر پدیدار شده‌اند. این وضعیت بازتابی از تمرکز تاریخی منابع، خدمات و سرمایه‌گذاری‌ها در نواحی شمالی شهر و محرومیت نسبی مناطق جنوبی است.</div> <div style="text-align: justify;">Space is socially produced, and the duality of urban space reflects the multidimensional duality of urban society, posing a major challenge to urban development and spatial justice in metropolitan areas. In Tehran, uneven growth and the concentration of development and urban amenities in specific areas have produced unequal quality of life and a socially stratified urban space. Accordingly, this study examines the spatial manifestations of urban duality in the Tehran metropolis and identifies spatial patterns of inequality across municipal districts. The study adopts a descriptive–analytical approach and covers the 22 municipal districts of Tehran. Data for 45 indicators were obtained from the 2016 National Population and Housing Census and the Statistical Yearbooks of Tehran Municipality (2019–2022). District-level development was evaluated using the CORASO multi-criteria decision-making method, while spatial relationships were analyzed through Moran’s I spatial autocorrelation index. The results reveal a pronounced north–south spatial divide in Tehran. Based on the CORASO scores, northern districts—particularly District 6 (0.25313), District 1 (0.17013), and District 3 (0.12703)—exhibit the highest levels of development, whereas southern districts, especially District 17 (−0.25313), District 10 (−0.23450), and District 18 (−0.22924), are among the least developed. Moran’s I value (0.433510) indicates significant spatial autocorrelation and a clustered spatial pattern, with developed districts forming clusters of prosperity and less developed districts forming clusters of deprivation in southern Tehran. This pattern reflects the historical concentration of resources, services, and investments in northern Tehran and the persistent relative deprivation of its southern districts.  </div> دوگانگی فضایی ، خودهمبستگی فضایی موران ، CORASO، کلان شهر تهران. Spatial Duality, Moran’s spatial Autocorrelation, CORASO, metropolis of Tehran. 0 0 http://jgs.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-4736-2&slc_lang=fa&sid=1 sajad monfared سجاد منفرد sajadmonfared1985@gmail.com 100319475328460024480 100319475328460024480 No University of Kharazmi دانشگاه خوارزمی Taher Parizadi طاهر پریزادی Tparizadi@khu.ac.ir 100319475328460024481 100319475328460024481 Yes University of Kharazmi دانشگاه خوارزمی Habibollah Fasihi حبیب اله فصیحی fasihi@khu.ac.ir 100319475328460024482 100319475328460024482 No University of Kharazmi دانشگاه خوارزمی ali shamaie علی شماعی shamai@khu.ac.ir 100319475328460024483 100319475328460024483 No University of Kharazmi دانشگاه خوارزمی