تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی

ارزیابی میزان کارایی طرح های ساماندهی کالبدی در بافت قدیم شهر ارومیه

میرسعید موسوی

امروزه بافت قدیم شهرها به دلیل افزایش ساخت و ساز و وابستگی به وسایل نقلیه، به شدت تحت سلطۀ تحولات ناخواسته درآمده است. همین مسئله موجب بروز مشکلات فراوانی در مسائل شهری شده است. بنابراین طرح های ساماندهی کالبدی به عنوان راه حلی برای کاهش این مشکلات در دستور کار قرارگرفته اند. خیابان امام که در بافت قدیم ارومیه قرار دارد، یکی از خیابان های اصلی و مهم شهر است که تنوع کاربری ها، میزان بالای تردد سواره و پیاده، وجود جداره ها و بناهای باارزش در این منطقه بر اهمیت این خیابان در بافت قدیم ارومیه افزوده است. یکی از پروژه های پیشنهادی در طرح راهبردی بافت های فرسوده شهر ارومیه، پروژه ساماندهی و طراحی شهری خیابان امام بود که بخش عمده ای از آن اجرا شده است. هدف از انجام این تحقیق بررسی میزان کارآیی اجرای طرح های ساماندهی کالبدی در بافت قدیم شهر ارومیه است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و داده های به دست آمده، از طریق پرسش نامۀ محقق ساخته، جمع آوری شده است. به منظور تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون T تک نمونه ای در برنامۀ SPSS و همچنین از روش مدل سازی معادلات ساختاری با استفاده از نرم افزارAMOS استفاده شده است. میانگین به دست آمده از آزمون T در بررسی میزان رضایت کسبه و ساکنان مستقر در بافت قدیم شهر ارومیه که بیشتر از 3 بود، نشان از آن دارد که افراد ساکن در این محدوده و کسبۀ بازار از نتایج اجرای طرح های ساماندهی کالبدی راضی هستند.

تدوین چارچوب مفهومی بازآفرینی مراکز شهری برپایۀ کیفیت های محیطی

مهسا فرامرزی اصل

چکیده

بازآفرینی شهری یکی از اقدامات معاصر مرمتی است که چهار بعد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی شهر را دربرمی گیرد. یکی از اهداف اصلی بازآفرینی شهری دستیابی به کیفیت محیطی است. از سوی دیگر با کاهش تمایل مردم برای زندگی و گذراندن اوقات فراغت در مراکز شهری از کیفیت این بافت کاسته و ضرورت توجه بر ارتقاء کیفیت این مراکز بیش ازپیش مطرح شده است. ازآنجایی که کیفیت مکانی یک موضوع عام است با استفاده از مدل مکان پایدار گلکار، یکی از کامل ترین مدل ارزیابی مؤلفه های سازندۀ مکان، چهار بعد کالبد، فعالیت، تصورات و اکوسیستم در نظر گرفته شده تا درنهایت چارچوب مفهومی بازآفرینی مراکز شهری بر پایۀ کیفیت های مکانی به دست آید. در این پژوهش با استفاده از فن تحلیل محتوا کیفیت های مکانی از دید نظریه پردازان جهانی، تجربیات بازآفرینی مراکز شهرها، سند ملی راهبردی احیاء، بهسـازی و نوسـازی و توانمندسازی بافت های فرسوده و ناکارآمد شهری جمع بندی شده و فراوان ترین کیفیت ها برحسب میانگین به دست می آیند سپس با استفاده از مطالعات کتابخانه ای برای هریک از کیفیت ها سنجه هایی تعریف شده تا درنهایت چارچوب مفهومی ترسیم شود. نتایج نشان می دهد فراوان ترین کیفیت ها خوانایی و شخصیت بصری از مؤلفۀ تجربی-زیباشناختی، کیفیت نفوذپذیری، شمول گرایی، کیفیت عرصه همگانی و سرزندگی رفتاری از مؤلفۀ عملکردی و کیفیت همسازی با طبیعت از مؤلفۀ زیست محیطی می باشند. این هفت کیفیت جزو فراوان ترین کیفیت ها در بازآفرینی مراکز شهری مطرح هستند.

ارزیابی و آشکارسازی رد پای آب فضای سبز کلان شهر تهران مطالعه موردی: بوستان لاله

ژوان امینی

فضاهای سبز، نقشی اساسی در تعدیل شرایط خردآب وهواهای شهری، زیباسازی مناظر شهری، اوقات فراغت شهروندان و تعدیل آلودگی صوتی و هوا و جذب ذرات معلق دارند. در کنار مزایای قابل توجه فضای سبز، یکی از محدودیت های عمده توسعه فضاهای سبز در مادرشهر تهران بدلیل موقعیت مکانی آن در شرایط با آب وهوای خشک، تأمین منابع آب نگهداری آنهاست. محاسبه ردپای آب در فضاهای سبز به عنوان مقدار کل آب شیرین مورد نیاز در حفظ و نگهداری آنها در طول سال، یکی از شاخص هایی است که می توان بوسیله آن میزان سازگاری گونه های درختی و گیاهی آنها را با شرایط آب وهوایی کلان شهر تهران نشان داد. هدف این پژوهش محاسبه ردپای آب بوستان لاله در تهران است. از مدل بیلان آب خاک فضای سبز (SWB) برای محاسبه ردپای آب در این بوستان استفاده شد. داده های مورد استفاده، از ایستگاه ژئوفیزیک شهر تهران برای سال 2018، به صورت میانگین روزانه دما، مجموع بارش و رطوبت عمق صفر تا 30 سانتی متری خاک، اخذ گردید. داده های مربوط به زهکشی آب خاک، نیز از نمونه های استاندارد آزمایشگاهی خاک های فضای سبز، استخراج گردید. نتایج محاسبات انجام شده بیانگر آن بود که در ماه های گرم سال ردپای آب کل بوستان لاله تهران 4 تا 5 هزار مترمکعب در ماه بدست آمد؛ در حالی که ماه های فصل زمستان، کمتر از 1400 مترمکعب در ماه محاسبه شد. تعمیم داده های رطوبت عمق 30 سانتی متری خاک ایستگاه ژئوفیزیک به بوستان لاله نشان داد که، در دوره گرم سال، آب آبی (آب زیرزمینی یا سطحی) بیشترین سهم (بیش از 90 درصد) را در ردپای آب بوستان لاله داشته است در حالی که در ماه های فصل زمستان و دو ماه آذر و آبان، سهم آب سبز(آب ناشی از بارش برف و باران) در تأمین رطوبت لایه 30 سانتی متری فوقانی خاک، بیش از 90 درصد از کل ردپای آب بوده است.

بررسی زیست پذیری شهری با تأکید بر شاخص امنیت ( مطالعه موردی : شهر بجنورد)

عزت الله مافی

در عصر حاضر ،پرداختن به رویکردهایی چون زیست پذیری برای شهرهای امروزی به عنوان مفاهیمی که در کاهش مشکلات اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی شهرها نقشی حائز اهمیت دارند،ضرورتی اجتناب ناپذیر است .درواقع زیست پذیری به منزله مفهومی است که با تمام زوایا و ابعاد ذهنی و عینی سکونتگاه های انسانی سروکار دارد و در پی ایجاد محیط شهری سالم و زیست پذیر تر برای شهروندان کنونی نسل های آینده است؛ به همین سبب زیست پذیری مفهوم و رویکردی جدید در پارادایم توسعه پایدار شهری است که برخی آن را از بزرگ ترین ایده های برنامه ریزی شهری در دوران معاصر می دانند.در شهر زیست پذیر هدف تنها برآورده کردن نیازهای فیزیکی جامعه شهری نیست ،بلکه هدف اصلی ایجاد احساس رضایت شهروندان از شهر است..بر این اساس هدف اصلی این پژوهش ،تحلیلی است بر زیست پذیری شهری در شهر بجنورد با تأکید بر شاخص امنیت . تحقیق حاضر ازنظر هدف: کاربردی و به لحاظ روش: توصیفی – تحلیلی است.با استفاده از نرم افزار GIS نقشه های مربوط به وضعیت هرکدام از زیر شاخص های عینی بر اساس کلانتری های شهر بجنورد ترسیم گردیده است.برای شاخص های ذهنی که دارای 8 گویه است،از پرسشنامه استفاده شده است.حجم نمونه در کل شهر بجنورد 383 نفر است.نتایج این پژوهش نشان می دهد که محدوده کلانتری 13 بجنورد(در منطقه یک)بهترین منطقه ازلحاظ شاخص امنیت است.بدترین محدوده ازنظر امنیت مربوط به محدوده کلانتری 12 (منطقه دو) ازلحاظ شاخص امنیت است.

ارزیابی میزان فرونشست زمین و نقش تراز آب‌های زیرزمینی و کاربری اراضی در رخداد آن (مطالعه موردی: دشت اردبیل)

فریبا اسفندیاری درآباد

یکی از مخاطراتی که در طی سال های اخیر در بسیاری از مناطق رخ داده است، مخاطرات ناشی از فرونشست است. موقعیت جغرافیایی ایران باعث شده است که بسیاری از مناطق آن در معرض این مخاطره باشد. تکنیک تداخل سنجی راداری با دقت بالا از مناسب ترین روش های شناسایی و اندازه گیری میزان فرونشست می باشد. در این پژوهش، به منظور شناسایی و اندازه گیری فرونشست در دشت اردبیل از تکنیک تداخل سنجی تصاویر راداری سنتینل 1 سال های 2015 و 2020 استفاده شده است. به منظور صحت سنجی از داده های چاه های پیزومتری و نقشه های کاربری اراضی در منطقه استفاده شد. طبق نتایج، بیشینه نرخ فرونشست در 5 سال در منطقه، 17 سانتیمتر برآورد شده است. همچنین نتایج نشان داد بالاترین میزان فرونشست در بازه زمانی 2015 تا2020 به ترتیب به کاربری های مرتع با مقدار 17 سانتیمتر، خاک مقدار 14 سانتیمتر و کاربری های کشاورزی دیم و منطقه مسکونی با مقدار به ترتیب 13 و 12 سانتیمتر در رده های بعدی قرار دارند. فرونشست 12 سانتیمتری برای کاربری مناطق مسکونی احتمالا می تواند ناشی از تخریب و ساخت و سازهای ساختمان های بزرگ باشد. همچنین رابطه بین فرونشست و تغییرات مقدار سطح آب های زیرزمینی نشان داد که در بازه زمانی 5 ساله، سطح آب زیرزمینی 4 متر افت داشته است که این افت سطح آب زیرزمینی منجر به فرونشست زمین در منطقه مورد مطالعه شده است

رتبه بندی معیارهای موثر بر تاب آوری کالبدی شهرها ، مورد مطالعه: شهر شیروان

محمد معتمدی

از زمان حیات بشری تاکنون، بلایا در زندگی انسانها تأثیرات منفی بر جای می گذارند؛ در پاسخ، افراد و جوامع تلاش می کنند تا پیامدهای این بلایا را کاهش داده و مقیاسهایی را برای بررسی تأثیرات اولیه ایجاد کنند؛ همچنین به نیازهای پس ازپیدایش بلایا و بازگشت به شرایط اولیه پاسخ دهند. جهت برطرف نمودن این چالش ها و در نتیجه آن بالا بردن کیفیت زندگی در شهرها و کلان شهرها نیاز مندی به یک برنامه ریزی بلندمدت و تصمیم گیری در زمینه حل این مشکلات را بیش از هر زمانی دیگر ضروری می نماید. از این رو پرداختن به تئوری های جدید شهری که هر یک با هدف حل مشکلات شهری، بهبود وضعیت کیفی و کمی زندگی شهروندان در شهرها، ارتقاء کیفیت محیط شهر، مدیریت شهر، پیشبرد شهر به سوی مطلوب تر شدن و ... مطرح شده اند، بیش از پیش مهم است. در دهه های اخیر برای حل این چالش ها و کاهش اثرات آن بر کلان شهرها و شهرهای بزرگ راه حل ها و دیدگاه های مختلفی مطرح شده است که یکی از این راه حل ها توجه به مفهوم شهر تاب آور است.پژوهش حاضر از جهت روش توصیفی-تحلیلی و از نظر هدف کاربردی می باشد. جامعه ی آماری این پژوهش را خبرگان و اساتید آشنا به مباحث شهر تشکیل می دادند، حجم نمونه در نظر گرفته شده برای تکمیل پرسشنامه 35 نفر از اساتید دانشگاهی و متخصصان حوزه پژوهش تعیین شد. نتایج این پژوهش نشان داد که معیار ویژگی های کالبدی بافت با بیشترین مقدار D-R (672/0) در قسمت بالای نمودار قرارگرفته و نشان می دهد این معیار تأثیرگذارترین معیار است. همچنین بر اساس مقدار D+R محاسبه شده، معیار کیفیت ابنیه بااهمیت ترین معیار است. همچنین معیار زیرساخت های شهری با توجه به اینکه کمترین مقدار D-R را به خود اختصاص داده به عنوان تأثیرپذیرترین معیار شناخته شد

تحلیل زمانی- مکانی بارش تگرگ به منظور مکان یابی بهینه سامانه ضد تگرگ در شهرستان روانسر

حمزه علیزاده

استان کرمانشاه، به ویژه شهرستان روانسر از مناطق مهم کشور در بخش کشاورزی و باغی هستند، بیشتر مواقع پدیده تگرگ خسارات قابل توجهی به این بخش ها وارد می کند. یکی از روش های کاهش این خسارت نصب و راه اندازی سیستم ضد تگرگ می باشد. برای رسیدن به این هدف، داده های ۳۷ بارش تگرگ ایستگاهی، خوشه بندی شده و سه خوشه اصلی به نمایندگی روزهای بارش تگرگ حاصل شد؛ هرکدام از خوشه ها از نظر ارتفاع ژئوپتانسیل تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال، وزش رطوبتی تراز ۷۰۰، و نقشه تراز ۱۰۰۰ تا ۵۰۰ هکتوپاسکال دما و امگا ترسیم و تحلیل شده است. نتایج بررسی الگوهای ریزش تگرگ نشان می دهد؛ وجود یک سامانه کم ارتفاع روی خاورمیانه ضروری است؛ که هوای گرم و مرطوب را از عرض های جنوبی به طرف منطقه هدایت کند؛ و همزمان در سطح زمین وجود ناپایداری زیاد و پایداری ایستای ظعیف در جو و همچنین وجود مقدار رطوبت کافی که توانای ایجاد رگبارها را فراهم کند ضروری است. برای مکان یابی از روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) در محیط GIS استفاده شده و مجموعاً پارامترهای از قبیل (شیب، جهت شیب، دما، رطوبت...) مورد ارزیابی قرار گرفت. این معیارها به عنوان نقشه های عامل، هرکدام جداگانه کلاسه بندی شده و با توجه به میزان ارجحیت شأن در استقرار دستگاه امتیازگذاری شدند. نقشه نهایی مکان یابی سامانه نشان می دهد؛ که بخش های از شمال غرب منطقه (منصورآقایی و قوری قلعه) و شمال شرق بخش مرکزی روانسر و قسمت های از جنوب غربی محدوده به دلیل شرایط جغرافیایی مناسب و متناسب با آن ها دما و رطوبت کافی و جهت شیب جنوب غربی ، و برخوردار بودن از شرایط مساعد ایجاد ناپایداری شدید و در پی آن بارش تگرگ؛ سیستم ضد تگرگ از اهمیت زیادی برای احداث در این مناطق برخوردار است. به صورت کلی حدود ۳۲.۶ کیلومترمربع شرایط نسبتاً مساعد و حدود ۳ کیلومترمربع شرایط بسیار مساعدی برای احداث سیستم مورد نظر دارند.

تحلیل فرایندهای جغرافیایی موثر در شکل‌گیری فرم‌ها در شهر اسلامی – ایرانی (مطالعه موردی: محلات تاریخی شهر اصفهان)

حمیدرضا وارثی

از مسائل مهم حاکم بر مدیریت و برنامه ریزی شهرهای ما، نگرش فرم محور است؛ یعنی می خواهند مسائل شهرها را عمدتاً از طریق تغییرات کالبدی حل کنند و در مطالعات خود بر ویژگی های فیزیکی تاکید دارند. در مقابل این نگرش، دیدگاه فرایند محور قرار دارد که سعی می کند فرایندها را بیشتر مورد تحلیل قرار دهد زیرا این فرایندها هستند که فرم ها را به وجود می آورند. هدف پژوهش این است که بر روی فرایندها و علل در محلات تاریخی شهر اصفهان تاکید شود و نگرش فرایند محور به عنوان حلقه مفقوده برنامه ریزی شهرهای ما مورد توجه ویژه خواهد بود. پژوهش حاضر به روش ترکیبی انجام شده است تا از این طریق از مزایای هر دو روش کیفی و کمی بهره گیریم. در روش تحقیق کیفی، داده ها از روش های مصاحبه، مشاهده و مطالعات کتابخانه ای جمع آوری شده است و در روش تحقیق کمی از آزمون تی تک نمونه ای استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد فرایندهای جغرافیایی موثر در شکل گیری فرم ها در محلات تاریخی شهر اصفهان عبارتند از: «وجود حیاط مرکزی در مساکن»، «امکان ارتباط با عناصر طبیعی مانند درخت، آب و نور طبیعی»، «امکان تماشای آیات الهی مانند آسمان، خورشید، ماه و ستارگان»، «اهمیت منابع آبی مانند زاینده رود، قنات و مادی ها در آفرینش فضاها»، «هماهنگی با اقلیم گرم و خشک»، «اهمیت باغ های خصوصی و خانگی» و «رعایت حریم عناصر طبیعی مانند حریم چاه، قنات، مادی و غیره». از میان فرایندهای مورد مطالعه نیز «اهمیت منابع آبی مانند زاینده رود، قنات و مادی ها در آفرینش فضاها» با میانگین 4 بیشترین میانگین را به خود اختصاص داده و مهم ترین فرایند موثر در شکل گیری فرم ها در محلات تاریخی شهر اصفهان می باشد.

ارائه مدل برنامه‌ریزی مسکن اقشار ‌آسیب‌پذیر و ‌کم‌درآمد در کلان شهرها مورد مطالعه: تهران

مجید ولی شریعت پناهی

به دلیل پیچیدگی های فراوان، برنامه ریزی مسکن، خصوصا برای اقشار آسیب پذیر، در شهری با وسعت تهران، نیازمند وجود مدلی برای ساده سازی فرآیند و سرعت بخشی محاسبات است که در حال حاضر وجود ندارد. پژوهش حاضر با هدف حل این مسئله، مدلی با این مراحل را پیشنهاد می دهد: 1)تبیین اهداف 2) برآورد نیاز مسکن جامعه هدف 3)شناسایی پهنه های قابل توسعه 4) پیشنهاد الگوهای ساخت 5) پیشنهاد الگوهای پراکندگی 6) محاسبات و الگوهای مالی و 7) پیشنهاد الگوهای بهره برداری. اطلاعات موردنیاز برای اجرای مدل از دو پرسشنامه و داده های مرکز آمار گردآوری شد. در این مدل از سه الگوی مسکن با مساحت های حداقل، بهینه و میانگین و سه گونه ساخت مسکن موجود، 100 درصد زیربنا و آزادسازی فضای حیاط به عنوان فضای عمومی شهری استفاده شد. پهنه بندی پیشنهادی به دلیل تطابق با داده های موجود، بر مناطق 22گانه شهرداری تهران منطبق شد. قیمت فروش و محاسبات مالی بر اساس نرخ بازده داخلی 20 درصد و سوبسیدهای قراردادی محاسبه و در نهایت 4 الگوی واگذاری رایگان، اجاره مادام العمر، اجاره به شرط تملیک در پهنه های برنامه پیشنهاد شد. نتایج نشان داده است که یکی از مشکلات موجود در این بخش نبود ساختار تصمیم سازی و ابزار برنامه ریزی مناسب است که می توان ضمن بررسی دقیق و کامل وضعیت موجود، راه حل های همه جانبه و کل نگرانه ارائه داد. لذا بر اساس مدل و با استفاده از شاخص های مورد استفاده، مناطق 2، 6 و 13 کمترین و مناطق 19 و 22 بیشترین پتانسیل توسعه مسکن اقشار کم درآمد و آسیب پذیر را دارند و در نهایت، مدل بیشترین مساکن را در مناطق 22، 4، 19 و 11 پیشنهاد داد[D1] .

[D1]در چکیده، نتایج آورده شده

سنجش کیفیت زندگی در سکونتگاه های غیررسمی شهر میاندوآب

رحیم سرور

شناخت و سنجش کیفیت زندگی در نواحی شهری که معلول اقدامات مدیریت شهری و سایر نهادهای دولتی و خصوصی است، موضوع بسیار حیاتی است. با توجه به عدم سنجش کیفیت زندگی شهری در سکونتگاه های غیررسمی شهری، می توان زمینه ای برای ترسیم نقشه راه جهت مدیریت شهری و آگاهی نهادهای مسوول از وضعیت موجود و اقدام برای تحقق صورت وضعیت مطلوب فراهم نمود. هدف این تحقیق سنجش کیفیت زندگی در سکونتگاه های غیررسمی شهر میاندوآب است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها به صورت میدانی از طریق ابزار پرسش نامه است. روایی ابزار مشخص و پایایی آن نیز با آلفای کرونباخ بیشتر از 70/0 تایید شد. جامعه آماری تحقیق را شهروندان ساکن در سکونتگاه های غیررسمی شهر میاندوآب، 11545 نفر تشکیل داده اند. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران، 313 نفر تعیین شد. نتیجه آزمون نشان می دهد که چهار شاخص اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و زیست محیطی کیفیت زندگی در سکونتگاه های غیررسمی شهر میاندوآب در سطح کمتر از 05/0 معنادار بوده اند. بررسی جهت معناداری گویای نامناسب بودن وضعیت شاخص ها است. همچنین آزمون آنووا تایید کرد که 10 محله مورد مطالعه از نظر شاخص های اجتماعی، کالبدی و زیست محیطی در سطح کمتر از 05/0 تفاوت معناداری دارند اما در زمینه شاخص اقتصادی(سطح معناداری برابر با 094/0) شرایط یکسانی وجود دارد. سنجش اثر مدیریت شهری بر بهبود کیفیت زندگی از طریق معادلات ساختاری نیز تایید نمود که میزان تبیین برای شاخص اجتماعی برابر با 97/0؛ برای شاخص اقتصادی برابر با 48/0 ؛ برای شاخص کالبدی برابر با 93/0 و برای شاخص زیست محیطی برابر با 55/0 است. بنابراین بیشترین اثر مدیریت شهری بر شاخص اجتماعی و سپس کالبدی است.

تحلیل بعد فرکتال و خصوصیات مورفومتریک نمونه هایی از لندفرم های ایران

میترا صابری

بسیاری از لندفرم ها حالت فرکتال و خودهمانندی دارند. بین بعد فرکتال و خصوصیات فرم و فرآیند نیز روابط معنی داری وجود دارد. هدف پژوهش محاسبه بعد فرکتال لندفرم های نمونه ای کلان ایران و بررسی روابط همبستگی بین بعد فرکتال و برخی خصوصیات مورفومتریک آنهاست. با استفاده از مدل رقومی ارتفاعی ایران و در قالب اندازه های متفاوت پیکسل 30، 90 و 200 متر، منحنی میزان های توپوگرافی واحدهای لندفرمی متفاوت نمونه ای ایران شامل کوهستان، تپه ، فلات ، دشت دامنه ای ، واریزه کوهرفتی و مخروطه افکنه، ترسیم و ابعاد فرکتال آنها از طریق روش شمارش جعبه، محاسبه شد. خصوصیات مورفومتریک لندفرم ها مربوط به 4 معیار (ارتفاع، شیب، انحنای پروفیل و انحنای پلانی متریک) و شاخص های (بیشینه، میانگین، انحراف معیار) و بعد فرکتال آنها ازطریق نرم افزار ArcMap به صورت جداگانه برآورد شدند. نتایج نشان داد که بعد فرکتال در لندفرم ها، از 06/1 در مخروط افکنه ها تا 17/1 درکوهستان متفاوت است. به طور کلی بعد فرکتال از کوهستان به سمت دشت کمتر می شود و بین بعد فرکتال با فرم و فرآیند رابطه وجود دارد به طوریکه لندفرم های کوهستانی، مرتفع و شیب دار بعد فرکتال بزرگتری دارند و فرآیندهای شستشو، حرکت توده ای و فرسایش آبی در آنها بیشتر است، درحالیکه در لندفرم های پست و شیب کم با بعد فرکتال کوچکتر فرآیندهای نهشته گذاری غلبه بیشتری دارد. هرچه پیکسل های نقشه ای بزرگتر شوند، ضریب همبستگی بین شاخص ها و بعد فرکتال کمتر می شود. این پژوهش می تواند زمینه را برای تحقیقات بعدی هندسه فرکتالی در عرصه های جغرافیا، ژئومورفولوژی، زمین شناسی، محیط زیست و سایر علوم زمین مهیا و هموارتر سازد.

تبیین پیوستگی امنیت ملی و آبی در مجموعه‌های هیدروپلیتیک: نمونه‌پژوهی‌ حوضه‌های آبریز هیرمند و بین‌النهرین

احمد رشیدی نژاد

مجموعه امنیتی، گواه بر مجموعه ی واحدی از کشورهاست که فرآیند «امنیت سازی» و «ناامن سازی» این گروه از کشورها در پیوند فزاینده با یکدیگر است. به عبارتی نگرانی اصلی امنیتی آنها به اندازه ای درهم‎تنیده است که مشکلات امنیتی آنها نمی تواند جدای از هم، واکاوی و راهکاریابی شود. بر بنیاد چنین شناسه‏ای «مجموعه های هیدورپلیتیک» شامل آن دسته از کشورها است که از نظر «جغرافیایی»، مالک و از نظر «فنی»، استفاده کننده بخشی از رودخانه مشترک هستند. کشورهایی که چه بسا مرز جغرافیایی مشترک هم ندارند، اما منابع آبی مشترک (رودها، دریاچه ها و آب‎خوان ها)، آنها را در قالب یک منطقه شناسانده، مسائل امنیتی و هیدروپلیتیک هر یک از اعضای آن مترادف با «امنیت ملی» و «امنیت هیدروپلیتیک» سایر کشورهای عضو است. روش‎شناسی حاکم بر پژوهش حاضر که ماهیتی توصیفی- تحلیلی دارد، با مبنا قرار دادن حوضه های آبریز بین النهرین و هیرمند، بر این فرض استوار است که؛ در یک مجموعه هیدروپلیتیک، همان گونه که تهدید امنیت آبی هر یک از کشورهای عضو، ممکن است به تهدید امنیت ملی دیگر اعضا بیانجامد، تهدید امنیت ملی هر یک از کشورهای مجموعه، ممکن است موجب تهدید امنیت آبی دیگر اعضا گردد. اطلاعات مورد نیاز این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانه ای (کتب، نشریات و اینترنت) گردآوری شده است. نتیجه پژوهش نشان داد که چگونه با بروز ناامنی در افغانستان (در دوره های زمانی مختلف)، امنیت هیدروپلیتیک در بخش های از ایران به مخاطره افتاده است. در حوضه بین النهرین نیز تغییرات آب و هوایی و نادیده گرفتن امنیت هیدروپلیتیک سوریه از سوی ترکیه (با بستن دریچه سدها) در بروز بحران داخلی سوریه نقش آفرین شده، با بازتاب بحران، امنیت سایر کشورهای حوضه از جمله ترکیه، عراق و ایران نیز مورد تهدید قرار گرفته است.

تاثیر شاخص‌های اجتماعی فضاهای عمومی بر سلامت روان شهروندان مطالعه موردی: شهر اردبیل

داریوش ستارزاده

چکیده
تأمین فضاهای شهری مناسب، به خصوص فضاهای باز و طبیعی، تأثیر غیرقابل انکاری بر دستیابی به شهرهای سلامت محور و به خصوص تأمین سلامت روان شهروندان دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تبیین تاثیر شاخص های اجتماعی فضاهای عمومی بر سلامت روان شهروندان پذیرفت. این پژوهش ازنظر نوع هدف، کاربردی و از نظر روش توصیفی تحلیلی است. برای جمع آوری داده های تحقیق از روش پیمایش (پرسشنامه) استفاده شد. جامعه آماری پژوهش ساکنان شهر اردبیل بود. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 384 نفر برآورد گردید. آزمون فرضیه های پژوهش از طریق معادلات ساختاری با استفاده از نرم افزار آموس صورت پذیرفت. به منظور جمع آوری داده های میدانی از پرسشنامه محقق ساخته استفاده شد که پایایی و روایی آن از طریق آزمون های آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و روایی واگرا مورد تایید قرار گرفت. نتایج نشان داد عوامل اجتماعی بر سلامت روان شهروندان در فضاهای عمومی شهر تاثیر مثبت و معناداری دارد. مقدار ضریب مسیر بدست آمده برای تاثیر عامل اجتماعی بر سلامت روان شهروندان برابر با 0/52است به گونه ای که این عامل قادر است که 0/27 از واریانس متغیر وابسته یعنی سلامت روان شهروندان را پیش بینی نماید. همچنین نتایج پژوهش نشان داد که شاخص های اجتماعی یعنی امنیت، روابط اجتماعی و اجتماع پذیری فضاهای عمومی شهری بر سلامت روان شهروندان تاثیر مثبت و معناداری دارد. از بین شاخص های اجتماعی، شاخص امنیت دارای بیشترین ضریب مسیر است.

تبیین مولفه های تاب آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی با تاکید بر سیلاب (مطالعه موردی: شهر بهشهر)

صدرالدین متولی

حوادث طبیعی که جزیی از فرآیند زندگی بشر به شمار می رود و هر روزه بر تعداد و تنوع آنها افزوده می شود، به عنوان چالشی اساسی در جهت نیل به توسعه پایدار جوامع انسانی مطرح می باشند. از این رو در حال حاضر دیدگاه غالب از تمرکز بر روی صرفاً کاهش آسیب پذیری به افزایش تاب آوری در مقابل سوانح تغییر پیدا کرده است. هدف از پژوهش حاضر تبیین مولفه های تاب آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی با تاکید بر سیلاب در بهشهر می باشد. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی – تحلیلی بوده و برای جمع آوری اطلاعات علاوه بر اسناد و مطالعات کتابخانه ای، از ابزار پرسشنامه استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش حاضر شامل دو گروه شهروندان ساکن در محلات پیرامون چهار رودخانه شهر بهشهر می باشد که بر اساس فرمول کوکران حجم نمونه 182 نفر تعیین شده و کارشناسان دستگاه های اجرایی بر اساس کوچک بودن جامعه 93 نفر تعیین شده است. پس از جمع آوری اطلاعات میدانی که با استفاده از ابزار پرسشنامه تکمیل شده، از نرم افزارهای SPSS، MINITAB و PLS و با بهره گیری از روش های تصمیم گیری چند معیاره (SAW) اقدام به بررسی وضعیت و تبیین مولفه های تاب آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی چون سیل شده و همچنین از نرم افزار GIS برای پهنه بندی مناطق بر اساس تاب آوری در برابر سیلاب استفاده گردید. نتایج نشان داده است که از میان ابعاد تاب آوری، بعد اقتصادی دارای بیشترین وزن و در رتبه اول قرار گرفته و بعد کالبدی، زیرساختی و محیطی دارای کمترین وزن و در رتبه آخر واقع شده است. محلات پیرامون رودخانه های شهر بهشهر براساس وضعیت تاب آوری در برابر سیلاب رتبه بندی شده اند که نشان داده است محله شاهد در رتبه اول و محله برزو در رتبه آخر قرار گرفته است.

واکاوی آموزش تغییر اقلیم در سیستان و بلوچستان

مهناز صادقی

هدف از این پژوهش افزایش آگاهی و انعطاف پذیری نسبت به تغییرات آب وهوایی و اثرات آن بر محیط زیست از طریق آموزش می باشد. در گام اول برای دستیابی به بازتولید داده های اقلیمی و مقایسه سناریوهای مدل گردش عمومی جو از سه فراسنج مهم اقلیمی شامل بارش، دمای کمینه و دمای بیشینه استفاده شد و نیز جهت پیش بینی داده ها از نرم افزارSDSM بهره گرفته شد. در این پژوهش از دو ایستگاه زابل و چابهار طی دوره آماری 1961-2005 استفاده شد. برای مقایسه نتایج به دست آمده مدل گردش عمومی CanESM2 که در گزارش پنجم IPCC آمده از، سه سناریوی RCP2.6 و RCP4.5 و RCP8.5 در دوره زمانی 2020-2050 مورد استفاده قرار گرفت. نتایج مدل CanESM2 نشان داد حداقل و حداکثر دما و نیز بارش در ایستگاه های مورد مطالعه به ترتیب در دوره های آینده روند افزایشی و کاهشی خواهند داشت به عبارتی اثرات تغییرات اقلیمی آشکارتر خواهد شد. در گام دوم با توزیع پرسشنامه از دبیران و دانش آموزان شهرهای زابل و چابهار در بخش آموزش تحقیق به عمل آمد؛ نتایج اعتبار سنجی آزمون آلفای کرون باخ حاکی از آن است که این پرسشنامه از روایی و پایایی خوبی برخوردار بود. انتخاب جامعه آماری به شکل هدفمند انجام شد؛ یعنی از مجموع مدارس مرتبط مدارسی به شکل هدفمند با صلاحدید اساتید انتخاب شد و نیز مورد ارزیابی و پرسش قرارگرفت. واکاوی نتایج پرسشنامه های مربوط به دبیران و دانش آموزان نشان داد فرضیه پژوهش، با توجه به آزمون تی مورد تایید قرار گرفت.نتایج حاصل از تحلیل و مقایسه پرسشنامه های مربوط به دبیران و دانش آموزان گویایی بیشترین تاثیر تغییر اقلیم بر بخش های مختلف شهر زابل بوده است

تحلیل سطح کلانشهر قم بر اساس شاخصهای برندینگ شهری

فرزانه ساسان پور

امروزه جهانی شدن منجر به رقابت بین کشورها، مناطق و شهرها برای جذب سرمایه گذاران، مشتریان و گردشگران شده است. یکی از مهمترین استراتژی ها برای رسیدن به چنین هدفی برندینگ شهری در جهت رقابت پذیری است. هدف این پژوهش شناخت و تحلیل وضعیت موجود شهر قم و همچنین مقایسه بین مناطق شهری آن در جهت توسعه برندینگ شهری است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی می باشد. داده های مورد نیاز پژوهش به روش اسنادی و میدانی گردآوری شدند. در روش میدانی پرسشنامه خودساخته محقق استفاده شد. روایی صوری پرسش نامه توسط پانل کارشناس ها (30 نفر) مورد تایید قرار گرفت. پایایی پرسشنامه نیز با استفاده از فرمول آلفای کرونباخ در نرم افزار SPSS 19 برابر با 76/0 بدست آمد. جهت رتبه بندی مناطق از روش تاپسیس و برای تولید نقشه ها از Arc GIS 11 استفاده شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است شهر قم از نظر ابعاد (برندینگ شهری) مدیریتی، کالبدی و اجتماعی در وضعیت متوسط و از نظر اقتصادی در وضعیت نامناسب قرار دارد. با این حال، پایه گذاری توسعه برندینگ شهری در کلانشهر قم براساس شاخص های اجتماعی امری ضرروی است

تحلیل آسیب پذیری مؤلفه های کالبدی شهر کوهدشت در برابر مخاطره زمین لرزه

حبیب اله فصیحی

هدف این مقاله بررسی مؤلفه های طبیعی و کالبدی شهرکوهدشت از نظر آسیب پذیری در برابر زمین لرزه است. کوهدشت شهری با 90 هزاز جمعیت و حدود 540 هکتار مساحت است که در غرب استان لرستان قرار دارد. داده های مورد تحلیل از شیپ فایل های اطلاعاتی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395، شیپ فایل کاربری اراضی شهری در سال 1399 و شیپ فایل های زمین شناسی سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی ایران فراهم آمده و حسب نیاز و بر اساس مشاهدات، عوارضی نیز به آنها افزوده شده است. تحلیل ها به کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی و محاسبات آماری از جداول اطلاعاتی و نقشه های استخراج شده با استفاده از نرم افزار اکسل صورت پذیرفته است. یافته های تحقیق دلالت بر این دارند که محدوده مورد مطالعه بر حسب سابقه رخداد زمین لرزه، در پهنه ای با خطر متوسط قرار گرفته اما فاصله نزدیک آن تا گسل های فعال، می تواند هشداری بر امکان وقوع زمین لرزه های مخرب باشد. نسبت بالای ساختمان های غیرمقاوم، تراکم بالای ساختمانی در برخی قسمت های شهر و وجود دو جایگاه سوخت در میانه بافت های مسکونی، مهم ترین مؤلفه های آسیب زا بوده و در مقابل وسعت فضاهای باز، نسبت بالای مساکن حیاط دار، تراکم کم جمعیت و نفوذ پذیری بافت از نقاط قوت مهم در این زمینه به شمار می روند. پهنه مرکزی شهر که خاستگاه اولیه تکوین شهر است از بقیه قسمت های شهر آسیب پذیرتر است و به دلیل وجود بازار و کانون های حیاتی شهر در این قسمت، عطف توجه در برنامه ریزی های آتی را ضروری می نماید.

تدوین برند شهری با تمرکز بر تبیین برند مقصد گردشگری در شهر زنجان

الهام ناظمی

شناخت مزایا و فواید توسعه گردشگری، نوعی رقابت برای جذب این مزایا در بین شهرها ایجاد کرده است. سیاست گذاران شهری برای دستیابی به این مزایا بر ابزارهای جدید در استراتژی های برنامه ریزی خود تمرکز کرده اند و در جهت استفاده از مفاهیم جدید ازقبیل اهداف برندسازی گام برداشته اند. چنین شرایطی جایگاه برندسازی مقاصد را به عنوان عاملی تأثیرگذار بر توسعه گردشگری شهری مهم و حیاتی کرده است. برندسازی شهری به عنوان ابزاری قدرتمند در دست دولتمردان جهت جذب بازدیدکنندگان و سرمایه گذاران و درنتیجه رشد و شکوفایی اقتصادی است. مهم ترین مشکل در رابطه با گردشگری و برندسازی شهری، زیرساخت های گردشگری و هویت فرهنگی اجتماعی شهرهای امروزی است که مقاصد گردشگری را تحت تأثیر قرار می دهد. هدف این مطالعه تدوین برند شهر زنجان با تمرکز با مقصد گردشگری است. در این راستا با استفاده از مجموعه ای از ابزارهای کمی و کیفی و ابزار پرسش نامه و مصاحبه تلاش شد تا برند شهری مناسب با هویت و سنت شهر زنجان معرفی شود. بر این اساس برند شهری «زنجان، بکر شهر فرهنگ و آیین» به عنوان برند گردشگری این شهر انتخاب شد و درنهایت پیشنهادها و سیاست هایی جهت ارتقای گردشگری زنجان ارائه شد. نتایج و دستاورد های این پژوهش به ارائه الگویی پایدار جهت استقرار، ارتقا و مانایی برند گردشگری شهر زنجان و شهرهای میانی می انجامد.

واکاوی روند حداکثر دمایی و وابستگی آن با الگوهای پیوند از دور (مطالعه موردی: استان چهارمحال و بختیاری)

امیر گندمکار

الگوهای پیوند از دور معرف تغییرات کلانی است که در الگوی امواج جوی و رودبادها رخ می دهد و بر الگوهای دما در قلمروهای وسیع اثر می گذارد و همچنین جهت پیش بینی میانگین شرایط هوایی طی دوره های زمانی معمولا چندین ماهه یا سالانه مورد استفاده قرار می گیرد. در این مطالعه تاثیرات 26 الگوی پیوند از دور با میانگین حداکثر دمای ماهانه بصورت فصلی و سالانه مورد بررسی قرار گرفت. در این پژوهش 4 ایستگاه سینوپتیک بروجن، شهرکرد، لردگان و کوهرنگ در استان چهارمحال و بختیاری مورد واکاوی قرار گرفت. داده ها با استفاده از آمار توصیفی، همبستگی و آزمون من-کندال مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که الگوهای PNA، WP، NAO، SOI، TNA، TSA، WHWP، Niño 4، NP، Trend، AO، AAO، AMO، AMM، NTA، CAR و GMLO با تمامی ایستگاه های مورد بررسی دارای رابطه مثبت است و الگوهای EA WR، Niño 3، ONI، MEI V2، Niño 1+2، Niño 3.4 و TNI با تمامی ایستگاه های مورد مطالعه دارای رابطه منفی بوده است.

تبیین معیارهای کیفیت محیط شهری تهران با توجه به مولفه های شهرسازی بیوفیلیک

پویان شهابیان

کیفیت محیط شهری از شاخص های مهم توسعه هر شهر محسوب می شود. در این زمینه نوع الگوی قابل استفاده در شهرها می تواند تاثیرگذاری زیادی داشته باشد که شهرسازی بیوفیلیک با توجه به ارتباط و محوریت آن با طبیعت، از مهمترین این الگوها است. هدف این تحقیق تببین معیارهای کیفیت محیط شهر تهران با توجه به مولفه های شهرسازی بیوفیلیک است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده ها از طریق روش پیمایشی است. ابزار تحقیق پرسش نامه بوده که روایی آن از طریق جامعه نخبگان تایید و پایایی آن نیز با ضریب آلفای کرونباخ بیشتر از 70/0 تایید شد. جامعه آماری تحقیق را نیز کارشناسان و متخصصان شهری اعم از دانشگاهیان و کارشناسان شهر تهران تشکیل داده اند .با توجه به نبود آمار در این زمینه، محدودیت های کرونایی و هزینه ای، تعداد 120 کارشناس به عنوان حجم نمونه تعیین شد. نتیجه تحقیق نشان داد که شاخص های ساختاری-کارکردی، محتوایی و کالبدی-فضایی کیفیت محیط شهری تهران بر اساس شهرسازی بیوفیلیک در سطح کمتر از 05/0 معنادار بوده اند. بررسی میانگین و جهت معناداری بیانگر ضعیف بودن این شاخص ها و عدم توجه به شهرسازی بیوفیلیک در برنامه ریزی این شهر است. همچنین نتایج مدلسازی معادلات ساختاری تایید نمود که شاخص های ساختاری-کارکردی، محتوایی و کالبدی-فضایی شهرسازی بیوفیلیک می تواند در ارتقاء کیفیت محیط شهری تهران موثر باشد که بیشترین تاثیرگذاری و تببین نیز مربوط به شاخص ساختاری –کارکردی با تبیین 34/0 بوده است. بنابراین شهرسازی بیوفیلیک در الگوی برنامه ریزی شهر تهران مورد تاکید نبوده است اما نتایج از تاثیرگذاری آنها در بهبود کیفیت محیط این شهر در صورت استفاده اشاره دارد.

تحلیل آماری سینوپتیکی دمای ابر گرم و تاثیر آن برعملکرد گندم در استان کرمانشاه

حسن خراج پور

با توجه به تاثیر پذیری غیر قابل انکار گیاهان زراعی از تغییرات اقلیمی و منطقه، انجام تحقیقات منطقه ای برای شناخت عکس العمل هرگیاه زراعی در مراحل مختلف رشد در ارتباط با عناصر آب وهوایی ضروری به نظر می رسد. اگر دمای هوا همراه با ابر، گرم از آستانه معینی کمتر یا بیشتر شوند نمو آن متوقف می شود. ما بین دو حد یک دمای مطلوب وجود دارد که درآن گیاه سریع ترین رشد و نمو خود را دارد. دما و ابر هر دو از مهم ترین عناصر آب وهوایی در کشاورزی هستند. هردو پارامتر اقلیمی باهم باعث تنش در گندم و راندمان محصول را پایین می آورد. باتوجه به استراتژیک بودن گندم، در راستای افزایش سطح تولید، در تحقیق حاضر، ضمن بهرگیری از تجربیات و روش ها و مدل های مورد استفاده درتحقیقات خارجی و داخلی به لحاظ هدف، کاربردی بوده استان کرمانشاه بعلت وسعت اراضی زیر کشت محصول گندم و میزان قابل توجه تولید که از جایگاه خاصی در این زمینه در سطح کشور برخودار است، تعیین آستانه آماری و تحلیل سینوپتیک دماهای ابر گرم برعملکرد محصول گندم مورد بررسی قرار می گیرد. با توجه به بررسی های انجام گرفته و مشاوره با مهندسین کشاورزی، دمای حداکثر همراه با روزهای ابری، باعث ایجاد پدیده گلخانه ای و گرمای بیش از حد می شودکه موجب ریزش گل ها، ورس، عقیمی دانه گرده، کاهش میوه، پیری زودرس، و فقیربودن دانه می شود که این پدیده بیشتر دردو ماه اردیبهشت و خرداد رخ می دهد.

برآورد ناپایداری دامنه های کوهستانی حوضه آبریز الموت رود بر اساس بافت خاک با داده های سنجش از دور

امیر کرم

چکیده
حوضه آبریز الموت رود در استان قزوین، همه ساله شاهد مخاطرات دامنه ای و زمین لغزش های متعددی است که زیان های قابل توجه اقتصادی و بعضاً جانی به همراه دارد. تشخیص مناطق ناپایدار دامنه ها از طریق ویژگی های بافت خاک به دلیل مشکلات تهیه نمونه های خاک در مناطق کوهستانی، کاری دشوار است. به همین دلیل در پژوهش حاضر با استفاده از داده های راداری سنتینل یک A، با تعیین میزان درصد رس و شن موجود درخاک نقشه ی بافت خاک در اعماق 10، 60، 100 و 200 سانتی متری با دو الگوریتم جنگل تصادفی(RF) و ماشین بردار پشتیبان(SVM) در منطقه الموت شرقی تولید شد که با نمونه های پروفیل خاک صحت سنجی گردیدند. نتایج حاکی از دقت بیشتر شاخص کاپا در مدل RF در سه عمق 10، 60 و 100 سانتی متری بود. سپس با استخراج نقشه ی رطوبت خاک از داده های سنتینل 2، همزمان با بررسی زاویه اصطکاک داخلی انواع خاک های منطقه، در مقایسه با میزان شیب دامنه ها، انحنای پروفیل و فرم دامنه های محدب و مقعر (واگرا و همگرا)، نواحی ناپایدار در زمینه ی حرکات دامنه ای در دو مدل RF و SVM مشخص شده و با داده های GPS، بازدیدهای میدانی و گوگل ارث، اعتبارسنجی گردیدند. یافته های پژوهش نشان می دهد، نقشه ناپایداری منتج از مدل RF، از میزان دقت بالاتری (93/0 AUC=)، نسبت به نقشه ناپایداری منتج از مدل SVM (90/0 AUC=) برخوردار است و در نواحی با شیب متوسط تا بالا و با بافت خاک لوم رسی ماسه ای و لوم ماسه ای ناپایداری بیشتری وجود دارد. این روش در تهیه نقشه بافت خاک، تعیین نواحی ناپایدار دامنه ها در مقابل حرکات توده ای و زمین لغزش، تعیین نواحی آسیب پذیر در مناطق کوهستانی و کاهش خسارات مالی و جانی مزایای زیادی دارد.

تبیین نقش کارگزاران کوچک مقیاس در شکل‌گیری تحولات ژئوپلیتیکی بزرگ مقیاس (نمونه‌ی موردی: خوانین قفقاز)

عطاء الله عبدی

در ادبیات ژئوپلیتیک، کشورهای کوچک و کم برخوردار که در مقایسه با قدرت های درجه ی اول و دوم از توان و وزن ژئوپلیتیکی کمتری برای تاثیرگذاری برخودار هستند، کارگزاران کوچک مقیاس به حساب می آیند. این کارگزاران، با وجود برخورداری از کدهای ژئپلیتیکی محلی، با توجه به مجموعه ی وضعیت های محیطی خود، گهگاه می توانند بر روندها و تحولات ژئوپلیتیکی در مقیاس منطقه ای و حتی جهانی تاثیر بگذارند. منطقه ی قفقاز، از نظر تاریخی، میدانی برای ظهور و بروز خُرده خوانینی بود که مجموعه ی کنشگری ها و کارگزاری آن ها، تحولات منطقه ی قفقاز را تحت تاثیر قرار می داد و به دلیل نزدیکی حوزه های فرهنگی آن به ایران، در مقیاس ملی نیز بر مجموعه عملکردهای ژئوپلیتیکی ایران، موثر واقع شده اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، نخست با بررسی نقش تاریخی کارگزاران محلی در مجموعه تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز، به بررسی تاثیرگذاری بزرگ مقیاس آن ها پرداخته و سپس، با بررسی کشورهای منتخب این منطقه در زمان فعلی، به چگونگی کنش گری های آنان با توجه به وضعیت فعلی حاکم در نظام جهانی پرداخته است. نتایج، نشان می دهد که کشورهای منطقه ی قفقاز همچنان با توجه به میراث تاریخی خود، به عنوان کارگزارانی کوچک مقیاس در میان بازیگرانی بزرگ مقیاس عمل می کنند.

تحلیل مولفه‌های کیفیت فضایی و خدمات بازآفرینی شهری برای افراد معلول (مطالعه موردی: منطقۀ 6 کرج)

علی شماعی

امروزه یکی از مشکلات اساسی در کارایی فضاهای شهری، نامناسب بودن این فضاها برای حضور و فعالیت افراد معلول است. رویکرد بازآفرینی فضاهای شهری به عنوان یک اصل در بهینه سازی و ارتقاء کیفیت فضاهای شهری مطرح گردیده می شود. بنیان و اساس بازآفرینی فضاهای شهری نگاه جامع به اثرات بهینه سازی این عرصه ها بر کیفیت زندگی شهروندان به ویژه افراد معلول در اماکن عمومی است. از این رو در این پژوهش کیفیت فضایی منطقۀ 6 کرج با توجه به محدودیت های حرکتی افراد معلول تحلیل گردیده است. به منظور گـردآوری داده ها از روش کتابخانه ای و پیمایشی بهره گرفته شده است. جامعه آماری این تحقیق افراد کم توان حرکتی و مبتلایان به کوتولگی است. بدین منظور برای بررسی وضع موجود پرسشنامه ای توسط مبتلایان به آکوندروپلازی و معلولین حرکتی تکمیل شده است. با استفاده از آزمون T تک نمونه ای کیفیت محیط شهری منطقه مورد سنجش قرار گرفت و در مرحله بعد با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی رگرسیون چندگانه، شاخص های تاثیرگذار بر کیفیت محـیط شـهری منطقـه مـو رد شناسـایی قرارگرفت. نتایج آزمون T تک نمونه ای نشان داد که از نظر ساکنان کم توان و ناتوان حرکتی کیفیـت و رضـایت از محـیط شـهری منطقه 6 در سطح بالایی قرار ندارد. نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که در سطح ویژگی های کالبـدی در منطقه، زیرشاخص «کیفیت فضاهای عمومی و سبز» بیشترین تاثیر بر میزان رضایت شهروندان را دارا می باشد. در سطح ویژگی های اجتماعی– اقتصادی، زیرشاخص «هزینه های حمل ونقل» دارای بیشترین تاثیر می باشند. در سطح ویژگی هـای مدیریتی، زیرشاخص «صدور مجوز برای کارآمدسازی فضا» بیشترین تاثیر را دارند. میزان اهمیت شاخص ها از فردی به فرد دیگر و از محله ای به محله دیگر متناسب با توانایی های فردی و نیازها این افراد متفاوت است، اما همان طور که یافته ها گویا هستد برای نیاز افراد کم توان حرکتی در منطقه 6 اقداماتی برای بهینه سازی محیط شهری این منطقه در جهت آسایش اجتماعی، محیطی صورت نگرفته است.

بررسی تغییرپذیری شدت پرفشار سیبری در ارتباط با گردش زمستانه نابهنجار جو

عاطفه رضایی طالعی

نقش واداشت های منطقه ای و فرامنطقه ای هر ساله سبب تغییر در گردش واچرخندی پرفشار سیبری می شود. در همین راستا سعی شد تا به بررسی تغییرپذیری شدت پرفشار سیبری در ارتباط با گردش زمستانه نابهنجار جو پرداخته شود. بدین منظور از داده های شبکه بندی شده فشار تراز دریا، ارتفاع ژئوپتانسیل، مولفه های مداری و نصف النهاری باد مرکز پیش بینی محیطی/علوم جو(NCEP/NCAR) بین سال های تا 2020 (ماه های دسامبر تا فوریه) استفاده شد. پس از اعمال شاخص شدت پرفشار سیبری دوره های شدید این پرفشار در زمستان استخراج گردید. در ادامه با استفاده از کمیت فرارفت تاوایی نسبی به بررسی تکوین این سامانه و سامانه های تاثیرگذار بر روی پرفشار سیبری پرداخته شد. نتایج نشان داد که در طول دوره زمستانی مرکز پرفشار سیبری دستخوش تغییرات شده و روند رو به رشد بین 4 تا 6 هکتوپاسکالی را به خود گرفته است. از طرفی مشاهده شد که نقش سامانه های جوی همچون پشته های دینامیکی بر روی منطقه سیبری همراه با فرارفت تاوایی نسبی منفی، قرارگیری منطقه سیبری در شرق پشته و تشکیل بندال های امگایی نقش مهمی را در تقویت این سامانه بر عهده دارند که سبب شده تا این پرفشار دارای توسعه شرق به غرب یا شمال به جنوب را تجربه نماید. از طرفی نقش تاوه قطبی در فرارفت های سرد منطقه و جابجایی استوا سوی آن سبب شده تا پرفشار سیبری با گاها با افزایش فشار بیش از 11 هکتوپاسکال نسبت به میانگین بلندمدت خود داشته باشد. در نهایت مشاهده شد که گردش جو در عرض های میانه نقشی انتقالی را در تغییرات پرفشار سیبری و جریانات قطب و جنب قطبی را ایفا می کند.

سنجش کیفیت مدیریت توسعه کالبدی- فضایی شهری با رویکرد حکمروایی خوب (مطالعه موردی: شهر شهریار)

علی شماعی

یکی از مسائل شهرهای پیرامون پایتخت ها در کشورهای جهان سوم، پیشی گرفتن شهرنشینی بر شهرسازی است و این موضوع ،مسائل زیادی را در این شهرها ایجاد کرده است. فقدان مشخصه هایی همچون شفافیت، پاسخگویی، قانونمداری، مشارکت، کارایی و نظیر اینها در نظام مدیریت شهری نیز بر شدت مسائل می افزاید. هدف پژوهش حاضر، بررسی کیفیت مدیریت توسعه کالبدی- فضایی شهری با رویکرد حکمروایی خوب و ارائه راهبردهای بهینه برای شهر شهریار است. روش پژوهش ازنظرهدف توسعه ای و کاربردی، وازنظرماهیت،توصیفی-تحلیلی میباشد .گردآوری دادهها بر اساس روشهای اسنادی و پیمایشی انجام شده و از ابزارهای مصاحبه نامه و پرسشنامه استفاده به عمل آمده است. در تحلیل اطلاعات از آزمونهای آماری توصیفی و استنباطی، نرم افزار MICMAC و مدل SWOT استفاده شده است. جامعه آماری شامل شهروندان شهر، و گروه متخصصان است. سنجش روایی با استفاده از روایی سازه و سنجش پایایی به کمک روش آلفای کرونباخ، انجام شده است. نتایج نشان می دهد که میانگین کلی وضعیت مدیریت توسعه کالبدی- فضایی شهر شهریار از منظر شاخصهای حکمروایی خوب برابر با2.006 است که براساس طیف لیکرت، در وضعیت متوسط قرار دارد. یافته های حاصل از بررسی عوامل تاثیرگذار و تاثیرپذیر بر کیفیت حکمروایی این شهر به کمک نرم افزار MICMAC، نشان دهنده پایداری سیستم است. در نهایت، بررسی راهبردهای تحقق الگوی حکمروایی خوب در نظام مدیریت شهری، نشان دهنده غلبه راهبرد(ST) نقاط قوت و تهدیدها( در نظام مدیریت شهری شهریار است که بر افزایش سطح نظارت ها، توسعه ظرفیت نظام حسابرسی و ستاد مبارزه با فساد و تخلفات اداری جهت مبارزه با مافیابازی و لابیگری در مدیریت شهری، توسعه طرح ها و برنامه های نوسازی بافت های فرسوده شهر، توسعه فناوریها و ابزارهای الکترونیک، و بهبود شاخص های اقتصادی و انسانی مدیریت شهری تاکید دارد.

بررسی تغییرات روند دما و بارش و تاثیر آن بر دبی سرشاخه های کارون

محمد رادمان

با هدف بررسی وضعیت روند و تغییرات آبدهی رود کارون، سه زیر حوضه زز، بازفت و بشار از سرشاخه های این رود انتخاب شدند. دلیل انتخاب این حوضه ها، نزدیکی به کانون های آبگیر زاگرس میانی و نیز قرار گرفتن در بالادست سدها بوده است.
تمامی داده های مورد نیاز (از سال آبی 57-1356 تا 96-1395) از شرکت مدیریت منابع آب ایران دریافت شدند و با آزمون های کولموگروف اسمیرنف، چولگی و کشیدگی داده ها و همبستگی پیرسون مورد بررسی قرار گرفتند. سپس، آزمون رگرسیون خطی جهت پی بردن به تاثیر دما و بارش بر دبی رودها و آزمون من ـ کندال جهت مشخص شدن روند و نقاط جهش، انجام شدند. نتایج بررسی داده ها نشان داد که همه آن ها در شرایط نرمال قرار دارند اگر چه تا حدودی از کشیدگی و چولگی برخوردارند. در آزمون همبستگی پیرسون نیز مشخص شد بین داده های هواشناسی و هیدرومتری، همبستگی وجود دارد.
مدل رگرسیون مورد استفاده، تغییرات میان بارش و دبی را (بر خلاف دما و دبی) به خوبی نمایان کرده است. از سوی دیگر، کارکرد بالای مدل در تبیین تغییرات دبی نسبت به بارش را شاهد هستیم. طبق نمودارهای رگرسیون، روند نزولی بارش و دبی و افزایشی دما در هر سه حوضه مشهود است.

در آزمون من ـ کندال، روند معنادار افزایشی دما در حوضه های بازفت و بشار، روند کاهشی دبی در حوضه های بازفت و بشار و روند کاهشی بارش در حوضه های زز و بازفت به چشم می خورد و به جز دمای حوضه زز، در متغیرهای همه حوضه ها جهش نیز رخ داده است.

پایش و واکاوی تغییرات خشکسالی با استفاده از داده‌های دورسنجی در استان کرمانشاه

محمدحسین ناصرزاده

خشکسالی یکی از بلایای طبیعی است که اثرات آن در درازمدت بر اقتصاد و جامعه تأثیرگذار است این پدیده در مناطق خشک و نیمه خشک ازجمله ایران چالش محسوب می شود. امروزه بهره گیری از روش¬های سنجش از دور می تواند ما را در شناخت رفتار خشکسالی پوشش گیاهی کمک نماید. به منظور پایش و واکاوی رفتار خشکسالی در استان کرمانشاه از داده های محصولات سنجنده ویرز (VIIRS) و نیز داده های AVHRR که نوا استار (NOAA STAR) نمایه می شود بهره گرفته شد. در این مطالعه از نمایه سلامت پوشش گیاهی (Vegetation Health Index) در دوره زمانی 1982-2021 به صورت هفت روزه و با تفکیک مکانی 4 × 4 کیلومتری استفاده شد. پس از استخراج داده ها در گستره کرمانشاه، روند خشکسالی پوشش گیاهی بر روی 65387 یاخته به کمک آزمون من کندال مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که در فصل زمستان روند پوشش گیاهی در نواحی غربی استان در سطح 05/0 کاهشی و معنادار بوده؛ در حالی که در نواحی شمالی، مرکزی و شرقی استان روند افزایشی و معنادار است. در فصل های بهار و تابستان مخصوصاً ماه های خرداد، تیر، مرداد و شهریور که منطبق بر ماه های خشکِ سال است بر وسعت مناطق دارای روند کاهشی و معنادار پوشش گیاهی افزوده شده است درحالی که در فصل پاییز با آغاز سال آبی، از وسعت مناطق دارای روند کاهشی کاسته شده است.

پیش‌نگری خشکسالی حوضه آبخیز پایاب ارس بر اساس برونداد مدل‌های ‌CMIP6‎

مجید رضایی بنفشه درق

تغییر اقلیم می تواند الگو های بارندگی را تغییر دهد و احتمال خشکسالی را در برخی مناطق افزایش دهد. در مطالعه حاضر به ‏منظور پیش نگری خشکسالی حوضه آبخیز پایاب ارس در دوره 2050-2025 از مدل های ‏CMIP6‎‏ شامل (‏NorESM2-LM، ‏CanESM5‎‏ و ‏MPI-ESM1-2-HR‏) و نرم افزار ‏CMhyd‏ بهره برده شد. داده های بارش روزانه تاریخی مدل های منتخب با ‏داده های 5 ایستگاه (پارس آباد، اصلاندوز، جعفر آباد، دشت و شورگل) در حوضه مورد مطالعه با معیار های ‏R2‎، ‏MAE، ‏MSE‏ و ‏RMSE‏ مورد مقایسه قرار گرفت و نتایج حاکی از دقت بالای مدل ‏MPI-ESM1-2-HR‏ در برآورد بارش بوده است. این مدل ‏در نرم افزار ‏CMhyd‏ با روش ‏LS‏ تصحیح اریبی گردید و بر اساس برونداد سه سناریوی ‏ SSP1-2.6‎، ‏ SSP2-4.5و ‏ SSP5-8.5‎‏‏بارش آینده پیش نگری شد و از شاخص بارش استاندارد ‏SPI‏ در مقیاس سه ماهه وضعیت خشکسالی برآورد گردید نتایج نشان ‏داد در کل منطقه وضعیت نرمالی طبق تقسیم بندی شاخص ‏SPI‏ حاکم خواهد شد با این تفاوت که در سناریو های ‏ SSP2-4.5 و SSP5-8.5‎نسبت به ‏ SSP1-2.6‎‏ پتانسیل خشکسالی در جنوب حوضه نسبتا بیش تر خواهد بود و روند این پدیده برای میانگین ‏شبکه ایستگاه ها نشان داد مطابق سناریو خوش بینانه وضعیت ترسالی بر حوضه مورد مطالعه حاکم خواهد شد اما در دو سناریوی ‏متوسط و خیلی بد بینانه شرایط کاملا متفاوت خواهد بود و خشکسالی در دهه های آینده بر کل منطقه غالب خواهد شد.‏

ارزیابی تاثیر عملکرد مدیریت شهری بر کیفیت زندگی و قصد رفتاری استفاده از خدمات الکترونیک شهری با تاکیدبر رضایت شهروندان (مطالعه موردی: کلانشهر مشهد)

علی اکبر سالاری پور

در دنیای امروزی با توجه به فراگیرشدن اینترنت و اطلاعات الکترونیکی، یکی از وظایف مدیریت شهری جهت ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، دسترسی و استفاده مطلوب آنان به خدمات الکترونیک شهری است. این خدمات به دلیل کاهش نیاز به حرکت فیزیکی
شهروندان، کاهش ترافیک و آلودگی و افزایش دسترسی به خدمات، می توانند به بهبود وضعیت جغرافیایی شهر کمک کنند. اما چنانچه مدیریت شهری نتواند در بکارگیری و پیاده سازی این نوع از خدمات، به نحو مناسب ایفای نقش نماید، نگرش منفی نسبت به خدمات الکترونیک در شهروندان شکل می گیرد. هدف پژوهش حاضر، ارزیابی تاثیر عملکرد مدیریت شهری بر کیفیت زندگی و قصد رفتاری استفاده از خدمات الکترونیک شهری با تاکیدبر رضایت شهروندان در کلانشهر مشهد است. در این پژوهش، از طریق مطالعات کتابخانه ای، مرور ادبیات و پژوهش های پیشین، 67 شاخص (گویه) در قالب 19 مولفه، استخراج و دسته بندی شده است. پس از محاسبه حجم نمونه آماری پژوهش از طریق فرمول کوکران، 478 پرسشنامه از شهروندان مشهد جمع آوری شد. داده ها با استفاده از روش مدلسازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی با به کارگیری نرم افزار Smart PLS3 موردارزیابی قرارگرفتند. یافته های پژوهش بیانگر آن است که مولفه «پیوندها» با ضریب مسیر 87/0 در رابطه با عملکرد مدیریت شهری و مولفه «آسان سازی فعالیت» با ضریب مسیر 841/0 در ارتباط با رضایت شهروندان از خدمات الکترونیک بیشترین تاثیر را دارند. عملکرد مدیریت شهری با ضریب مسیر 717/0 بر رضایت شهروندان از خدمات الکترونیک تاثیر می گذارد. همچنین این دو عامل به ترتیب با ضرایب مسیر 58/0 و 252/0 بر کیفیت زندگی تاثیر می گذارند و رضایت از خدمات الکترونیک با ضریب مسیر 757/0 بر قصد رفتاری شهروندان تاثیرگذار است. این نتایج می تواند مدیریت شهری مشهد را در دستیابی به شهری با خدمات الکترونیک مطلوب و مورد رضایت شهروندان یاری نماید.

بررسی تحول زمانی و مکانی بیابان زایی با بهره گیری از شاخص ترکیبی پایش بیابان زایی DMI و شاخص های طیفی در بازه زمانی 1990 و 2023 (منطقه مورد مطالعه: دشت سیرجان)

مهدی فیض اله پور

متن چکیده
بیابان زایی شکلی از تخریب زمین در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب بوده که ناشی از تغییرات آب و هوایی و فعالیت های انسانی می باشد. هدف از این تحقیق بررسی وضعیت بیابان زایی در نواحی روستایی دشت سیرجان در بازه زمانی 1990 تا 2023 می باشد. به این منظور چندین شاخص طیفی با یکدیگر ترکیب شده تا بهترین شاخص انتخاب گردد. در این تحقیق بر اساس شاخص های albedo، MSAVI و SFI، شاخص پایش بیابان زایی (DMI) پیشنهاد گردیده و توزیع مکانی و زمانی بیابان زایی در غرب دشت سیرجان در سال های 1990 و 2023 برآورد شد. برای طبقه بندی نتایج حاصل از شاخص DMI، از روش های طبقه بندی شکست طبیعی جنکز و شاخص کمی استفاده شد. بر اساس نتایج حاصل از شاخص جنکز مشاهده شد که پهنه های با بیابان زایی خیلی کم در سال 1990 حدود 7/59 کیلومتر مربع بوده که به 5/127 کیلومتر مربع در سال 2023 کاهش یافته و 68/47 درصد از مساحت منطقه دارای بیابان زایی خیلی کم بوده است. پهنه های با بیابان زایی زیاد با تغیر قابل توجهی مواجه شده و از 7/465 کیلومتر مربع در سال 1990 به 6/118 کیلومتر مربع در سال 2023 رسیده است. نتایج نشان داد که روش طبقه بندی شکست طبیعی جنکز به میزان دقت کلی 74درصد و ضریب کاپای 67/0 در سال 2023از قابلیت بالاتری نسبت به شاخص کمی برخوردار است. در نهایت مشاهده شد که شاخص albedo از بیشترین میزان همبستگی مثبت نسبت به شاخص DMI برخوردار بوده است. به طوری که میزان همبستگی بین این دو شاخص در سال 1990 و 2023 به ترتیب معادل 71/0 و 82/0 برآورد گردید.

تبیین سناریوهای فراروی ایران متأثر از دالان زنگزور

حسین ربیعی

منطقه قره باغ و به تبع آن دالان زنگزور به علت قابلیت های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی برای ایران از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مقاله کاربردی حاضر به تبیین سناریوهای فراروی ایران ناشی از دالان زنگزور پرداخته است. روش شناسی حاکم بر پژوهش، توصیفی تحلیلی است. داده های مورد نیاز با روش کتابخانه ای و میدانی گردآوری و با بهره گیری از نرم افزارهای Micmac و Scenario Wizard مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش به دنبال پاسخ به این است که محتمل ترین سناریوی فراروی ایران ناشی از دالان زنگزور چیست؟ نتایج پژوهش نشان داد شش متغیر حضور اسرائیل در منطقه قره باغ، قرار گرفتن منطقه قره باغ در مدار آمریکا و غرب، صادرات گاز ایران خصوصاً به ترکیه، تمامیت ارضی ایران (خصوصاً استان های ترک نشین)، نقش گذرگاهی ایران در حمل و نقل بین المللی و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران به عنوان متغیرهای کلیدی تأثیرگذار دالان زنگزور بر ایران انتخاب شدند. در این راستا؛ وضعیت های احتمالی مربوط به شش سناریو با سازگاری قوی، نشان داد: وضعیت هایی که سناریوهای فراروی ایران ناشی از تاثیر دالان زنگزور را بحرانی بیان می کنند، بیشترین وضعیت های احتمالی ممکن را در بر می گیرند. بر این پایه سناریو فروپاشی ژئوپلیتیکی تدوین شد و نتیجه گرفته شد؛ آینده امنیت ایران در قفقاز وابسته به توانایی خود در ایجاد یک استراتژی مؤثر برای مدیریت چالش ها و بهره برداری از فرصت ها است. تنها از طریق تقویت همکاری های منطقه ای و اتخاذ سیاست های مدبرانه، ایران می تواند در راستای حفظ منافع ملی خود و تأمین امنیت پایدار در این منطقه گام بردارد.

واکاوی چالش های هیدروپلیتیکی حوضه های رودخانه ای استان لرستان از منظر آینده پژوهی

مراد کاویانی راد

انتقال آب استان لرستان به حوضه آبریز مرکزی، مدیریت ناکارای منابع آبی، افت سطح آبخوان ها و کاهش سطح آب روخانه ها به تهدید امنیت آب و بروز چالش های هیدروپلیتیک در حوضه های رودخانه ای استان انجامیده است. تهدیدها و چالش هایی که شناسایی آنها می تواند از وقوع مشکلات و بحران های آینده جلوگیری کند. پژوهش حاضر که از نوع کاربردی و از نظر روش آمیخته (کمی و کیفی) است با هدف واکاوی چالش های هیدروپلیتیکی حوضه های رودخانه ای استان لرستان با استفاده از رویکرد آینده پژوهی انجام شده است. جامعه آماری کارشناسان/خبرگان مسائل آب، قتصادی، سیاسی و پژوهشگران جغرافیایی و علوم اجتماعی هستند. با استفاده از روش نمونه گیری غیراحتمالی، به صوت هدفمند و با اشباع نظری 30 کارشناس انتخاب شد. برای گردآوری داده ها از پرسش نامه تاثیرات متقابل آینده پژوهی و برای تحلیل داده ها از مدل ساختاری و نرم افزار میک مک (MICMAC) استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد مهاجرت اجباری جوانان به مناطق صنعتی و مرکزی (23+)، ایجاد درگیری در شبکه های مجازی بر سر منابع آب و انتقال آن (23+)، کاهش میزان تولید محصولات به دلیل کم آبی (15+)، تشدید تقابل میان افراد و گروه های بهره‎بردار آب (کشاورزان، دولت و صنعت) (13+)، وقوع درگیری و نزاع محلی بر سر منابع آب (13+)، تهدید امنیت سیاسی (13+)، تهدید تعادل از محیط زیست (11+) و افت کمی و کیفی منابع آب سطحی و زیرزمینی (6+) مهم ترین چالش های هیدروپلیتیکی حوضه های رودخانه ای استان لرستان به شمار می روند. در راستای پژوهش پیشنهادهایی برای پژوهش حاضر و تحقیقات آینده داده شد. نوآوری این پژوهش بر خلاف مطالعات گذشته، شناسایی چالش های هیدروپلیتیکی از منظر حوضه های رودخانه ای و رویکرد آینده پژوهی است.

ارزیابی شاخص‌های ایجاد شهرهای سالم و پایدار با تاکید بردیدگاه دستور کار 2023 سازمان ملل (مطالعه موردی: شهر شوش دانیال)

صادق الهیاری

شهر سالم شهری است که در آن کیفیت زندگی شهروندان در تمام زمینه ها، از جمله سلامت جسمی و روانی، رفاه اجتماعی، توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست، بالا است.این شهر فرصت های کافی برای مشارکت شهروندان در فرایندهای تصمیم گیری و توسعه را فراهم می کند و از همه شهروندان، صرف نظر از سن، جنسیت، نژاد، مذهب یا وضعیت اجتماعی اقتصادی، حمایت می کند. این پژوهش با استفاده از شاخص های شهر سالم از دیدگاه دستور کار 2023 سازمان ملل متحد به ارزیابی شاخص های شهر سالم در شهر شوش دانیال پرداخته است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی، از نظر ماهیت یک پژوهش کمی است که به روش توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است. جامعه آماری کارشناسان، برنامه ریزان، پژوهشگران شهری و خبرگانی بودند که از شهر شوش اطلاعات کاملی داشتندکه با روش نمونه گیری هدفمند 30 نفر برای پاسخگویی به سوالات انتخاب شد. از رگرسیون لجستیک باینری جهت تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد که از بین 6 مولفه اصلی چگالی اقتصادی و سرمایه گذاری با ضریب تاثیر (210/0)، سلامت، رفاه و شهروندان سالم با ضریب (203/0)، ایجاد محله ها، زیرساخت ها و مسکن سالم با ضریب (191/0)، محیط زیست سالم با ضریب (186/0) بیشترین تاثیر را بر ایجاد شهر سالم و پایدار در شهر شوش داشته اند.از بین 38 شاخص نیز 10 شاخص که مهمترین آنها، سلامت جسمی و روانی شهروندان با ضریب (393/0)، کم بودن استرس و اضطراب در جامعه (382/0)، تامین زیرساخت ها و تجهیزات شهری (328/0)، بیشترین تاثیر را بر ایجاد شهرسالم و پایدار شوش داشته ومهم ترین شاخص های ایجاد شهر سالم و پایدار در شهر شوش دانیال هستند

تاثیر نوسانات سطح آب دریای کاسپین برتغییرات سواحل خلیج گرگان در بازه زمانی 1955-2021

سارا کیانی

خلیج گرگان یک منظره زمین ریخت شناسی و محیط رسوبی ساحلی در جنوب خاوری دریای کاسپین محسوب می شود. هیدرودینامیک سواحل این منطقه تابع هیدرودینامیک عمومی دریای کاسپین می باشد. به واسطه توپوگرافی کم شیب این سواحل، کمترین تغییر در تراز آب دریا منجر به صدها متر جا به جایی در خط ساحلی این منطقه خواهد شد. تغییرات سطح آب دریای کاسپین یک مشکل زیست محیطی و مدیریت ساحلی است و امروزه روند رو به کاهش سطح آب دریای کاسپین در طی چند دهه اخیر باعث تاثییرات مخربی همچون خشکی زایی در سواحل خلیج گرگان شده است. به منظور برسی تاثیر تغییرات تراز دریای کاسپین بر سواحل جنوبی خلیج گرگان در بازه زمانی 66 ساله از گزارشات و مطالعات موجود استفاده و بررسی های میدانی صورت گرفته است و پایش خطوط ساحلی منطقه مورد مطالعه از طریق پردازش عکس هوایی سال 1955 و تصاویر ماهواره های لندست MSS،TM ، ETM و +ETM در سال های 1975-2021 در نرم افزار Arc GIS و ENVI انجام گرفته است.تغییرات ساحلی طی 4 دوره پردازش شد در این دوران تراز سطح آب دریای کاسپین بین 26.5- تا 28.7- در نوسان بوده است. بر اساس نتایج بدست آمده از تصاویر ماهواره ای و بازدید های میدانی خلیج گرگان1 مرحله افزایش سطح آب در بازه زمانی 1985-1995 به میزان 131 کیلومتر مربع و 3 مرحله کاهش سطح آب در سال های 1955، 1975-1985 و 1995-2021 به میزان 246 کیلومتر مربع را سپری کرده است.این افزایش و کاهش باعث مشکلات زیست محیطی عظیمی شده است به ویژه در در بازه زمانی 2015-2021 که خشکی زایی به وسعت 103 کیلومتر مربع موجب کاهش 172کیلومتر مربع از وسعت آبی خلیج گرگان و پدید آمدن گلزارها، باتلاق های شور، لجن زارها و نمکزار ها در قسمت باختری منطقه مورد مطالعه شده است.

بررسی نقش عناصر طبیعی در جغرافیای نظامی مبارزه با قاچاق کالا (مطالعه موردی: مناطق مرزی ایران)

حمیدرضا کریمی

قاچاق کالا و ارز، معضلی فراگیر در ایران است که برنامه ریزی های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را مختل می کند. این پدیده تنها مختص مناطق مرزی نیست، اما این مناطق به دلیل شرایط خاص جغرافیایی، بیشتر در معرض این آسیب قرار دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر عوامل طبیعی مؤثر در قاچاق مناطق مرزی، به بررسی نقش توپوگرافی، پوشش گیاهی، اقلیم و منابع آبی در این زمینه می پردازد. هدف اصلی این پژوهش، تعیین میزان و مکانیزم تأثیرگذاری هر یک از این عوامل طبیعی در کنترل قاچاق کالا و ارز در مناطق مرزی کشور است. این تحقیق از نوع بنیادی-کاربردی بوده و با استفاده از روش های توصیفی-تحلیلی و کمّی انجام شده است. داده ها از طریق پیمایش در میان نیروهای نظامی و مرزبانی مستقر در مناطق مرزی جمع آوری و با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل رگرسیون و مدل تحلیل مسیر، مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفته اند. نتایج نشان می دهند که توپوگرافی، پوشش گیاهی و اقلیم، بیشترین تأثیر را در مختل کردن عملیات نیروهای نظامی و مرزبانی در مقابله با قاچاق دارند. ضریب همبستگی پیرسون (0.620) بیانگر ارتباط قوی بین جغرافیای طبیعی و جغرافیای نظامی مبارزه با قاچاق کالا است. در تحلیل رگرسیون، متغیر «اقلیم» با ضریب بتای 0.350 بالاترین و متغیر «منابع آبی» با ضریب بتای 0.124 پایین ترین تأثیر را نشان می دهند. همچنین، مدل تحلیل مسیر نشان می دهد که پوشش گیاهی، توپوگرافی و منابع آبی تحت تأثیر شرایط اقلیمی، کیفیت مبارزه با قاچاق را تحت تأثیر قرار داده و کار نیروهای نظامی و مرزبانی را با مشکل مواجه می سازند.

تحلیل ژئوپلیتیکی دیپلماسی آب در رودخانه‌های مرزی ایران: رهیافتی مبتنی بر رویکردهای نظری همگراکننده روابط بین‌الملل

عابد گل کرمی

دیپلماسی آب به عنوان یکی از ابزارهای مؤثر در مدیریت منابع آبی مشترک، به ویژه در مناطق دارای رودخانه های مرزی، نقش برجسته ای در کاهش تنش ها و تقویت همکاری های منطقه ای ایفا می کند. این پژوهش با رویکردی کاربردی و روش توصیفی – تحلیلی، به تحلیل ژئوپلیتیکی دیپلماسی آب در رودخانه های مرزی ایران می پردازد. برای تبیین بهتر مسئله، از سه رویکرد نظری همگراکننده در روابط بین الملل شامل نهادگرایی نئولیبرال، لیبرالیسم و سازه انگاری استفاده شده است. بر این اساس، سؤال اصلی تحقیق آن است که رویکردهای نظری یادشده چگونه می توانند به تحلیل مؤثر دیپلماسی آب در رودخانه های مرزی ایران کمک کنند؟ فرضیه پژوهش بر آن است که بهره گیری تلفیقی از این رویکردها می تواند به درک دقیق تر از مناسبات ژئوپلیتیکی، کاهش تنش ها و ارتقای سازوکارهای همکاری میان ایران و کشورهای همسایه در مدیریت منابع آبی مشترک منجر شود. یافته های تحقیق که از تمرکز این رویکردها بر سه رودخانه هیرمند، هریرود و ارس به دست آمده اند، نشان می دهد که با وجود تفاوت های نظری، هر سه رویکرد بر ظرفیت سازی نهادی، وابستگی متقابل اقتصادی، و شکل گیری هویت ها و هنجارهای مشترک تأکید دارند؛ امری که می تواند بستر مناسبی برای تقویت دیپلماسی آب در سطح مرزهای ایران فراهم سازد. این مطالعه همچنین تأکید می کند که بهره گیری از یک رویکرد تلفیقی می تواند به سیاست گذاران در تدوین راهبردهایی چند بعدی و جامع برای مدیریت پایدار منابع آبی مرزی کمک شایانی کند.

مدل‌سازی تبخیر دریاچه سد ایوشان مبتنی بر الگوریتم SEBAL و پردازش ابری در Google Earth Engine

علی حقی زاده

تبخیر به عنوان یک عامل مهم در سیستم تراز آب در نظر گرفته می شود که باعث از دست دادن بخش عظیمی از آب دریاچه ها می شود. با توسعه فناوری های پیشرفته سنجش ازدور و الگوریتم های محاسباتی، برآورد تبخیر از سطوح آبی تحول چشمگیری یافته است. در پژوهش حاضر با استفاده از الگوریتم SEBAL در محیط گوگل ارث انجین به برآورد تبخیر دریاچه سد ایوشان پرداخته شد. با استفاده از تصاویر ماهواره ای لندست ۸ و پردازش ابری آن ها در سامانه گوگل ارث انجین، محاسبات تبخیروتعرق به صورت پیکسلی و با الگوریتم سبال (SEBAL) انجام شد. نتایج نشان داد که در هر سه تاریخ موردمطالعه (۲۰/۰۴/۱۴۰۳، ۱۴/۰۵/۱۴۰۳ و ۰۶/۰۶/۱۴۰۳) ، میزان تبخیر در نزدیکی مرکز مخزن سد بیشتر از نواحی کناری است. همچنین نتایج این مطالعه نشان می دهد که پیاده سازی الگوریتم SEBAL در بستر گوگل ارث انجین با وجود چالش هایی مانند عدم دسترسی به داده های تشت تبخیر و فاصله 11 کیلومتری ایستگاه هواشناسی از منطقه موردمطالعه، از دقت قابل قبولی برخوردار است که این موضوع با مقادیر RMSE برابر 2.4 و ضریب نش 0.83 تأیید می شود. بر اساس محاسبات انجام شده، میزان تبخیر در ماه های تیر، مرداد و شهریور به ترتیب 9.15، 7.12 و 9.34 میلی متر برآورد شده که بیانگر اتلاف قابل توجه آب از مخزن سد می باشد. این یافته ها حاکی از کارایی مناسب الگوریتم مذکور در برآورد تبخیر حتی در شرایط محدودیت داده های زمینی است. با توجه به اینکه بارش ها در منطقه موردمطالعه بیشتر به صورت رویدادی و کوتاه مدت اتفاق می افتند و بسیاری از روزهای سال خشک هستند، ذخیره آب برای دوره های خشک ضروری است.

ارزیابی راهبردهای سیاست خارجی ایران در قبال تحولات ژئوپلیتیکی قفقازجنوبی پس از جنگ قره‌باغ

علی اکبر جعفری

قفقازجنوبی، منطقه ای نیمه کوهستانی واقع در حدفاصل دریای خزر و دریای سیاه است که درطول تاریخ، همواره از موقعیتی ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک برخوردار بوده است. درگیری های میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان در قفقازجنوبی که به رفع تصرف اراضی ناحیه موردمناقشه قره باغ توسط جمهوری آذربایجان منتهی شد، به دلیل وجود برخی اختلافات اساسی نظیر نحوه دسترسی به منطقه خودمختار نخجوان، دستیابی به صلح پایدار در قفقازجنوبی را در هاله ای از ابهام فرو برده است. جمهوری آذربایجان، دسترسی فراسرزمینی و بدون مانع را مطرح نمود که ارمنستان و ایران به دلیل قطع ارتباط زمینی میان دو کشور و ایجاد تنگنای ژئوپلیتیک به شدت با آن مخالفت کردند.
باتوجه به اهمیت قفقازجنوبی و تاثیرپذیری سیاست های ایران از هرگونه تغییر و تحول ژئوپلیتیک در این منطقه، پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، به دنبال پاسخ این پرسش است که «دستگاه سیاست خارجی ایران از آغاز درگیری ها تاکنون چه راهکارهایی را برای مدیریت تحولات پساجنگ قره باغ به نفع جلوگیری از هرگونه تغییرات مرزی و تبدیل شدن آن به یک تنگنای ژئوپلیتیک پایدار به خدمت گرفته است؟» نتایج تحقیق نشان می دهد که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ترکیبی از اعلام موضع قاطع در مخالفت با هرگونه تغییر مرز، و درعین حال پرهیز از تنش و افزایش همکاری ها بوده است تا بدین ترتیب از هرگونه تغییر وضعیت ژئوپلیتیک به ضرر منافع ایران بویژه در کریدور شمال – جنوب ممانعت به عمل آید. این سیاست ها در سطوح مختلف اقتصادی، نظامی و سیاسی در تعامل با کشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان دنبال شده است.

تبیین نقش عملکرد دفاتر تسهیلگری در مشارکت محلی و توسعه سکونتگاه‌های غیررسمی کلانشهر تبریز

محمد شالی

سکونتگاه های غیررسمی به عنوان یکی از مهمترین چالش های مدیریت شهری در کلانشهرهای ایران، نیازمند اتخاذ رویکردهایی نوین با تأکید بر مشارکت مردمی و نگرش اجتماع محور در حوزه برنامه ریزی و توسعه محلی هستند. در این چارچوب، دفاتر تسهیلگری با هدف آگاهی بخشی و توانمندسازی ساکنان، تقویت ارتباط میان نهادهای رسمی و جامعه محلی، و ارتقای شاخص های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی در برخی از محلات غیررسمی تأسیس شده اند. با این حال، میزان اثربخشی این دفاتر در عمل کمتر به صورت ساختاری و تجربی ارزیابی شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل عملکرد دفاتر تسهیلگری در چهار محله کلانشهر تبریز، و با تمرکز بر رابطه آن با توانمندسازی، مشارکت اجتماعی و پیامدهای کالبدی، اقتصادی و اجتماعی انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و کاربردی است. داده ها به صورت میدانی و با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته از میان 396 نفر از ساکنان محلات دارای دفتر تسهیلگری در سال ۱۴۰۱ گردآوری شد و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزار SmartPLS تحلیل گردید. نتایج نشان داد عملکرد دفاتر تأثیر مستقیمی بر توانمندسازی با ضریب 907/0 و بر مشارکت محلی با ضریب 636/0 داشته است. مشارکت نیز نقش میانجی معناداری در ارتقای شاخص های اجتماعی با ضریب 438/0، شاخص های اقتصادی با ضریب 294/0 و شاخص های کالبدی با ضریب 266/0 ایفا کرده است. همچنین، اقدامات آموزشی، اطلاع رسانی شفاف و تعامل با نهادهای محلی از مهم ترین عوامل تأثیرگذار در فرآیند توسعه محله ای بودند. بر این اساس، یافته های پژوهش می تواند مبنایی برای بازنگری در سیاست گذاری های شهری و ایجاد نهادهای مشارکت محور در فرآیند بازآفرینی و توسعه سکونتگاه های غیررسمی قرار گیرد

بررسی تاثیر هوش مصنوعی بر عملکرد مدیریت روستایی با نقش واسطه پویایی محیطی در مناطق روستایی شهرستان کرمانشاه

مسعود صفری علی اکبری

در شرایط کنونی هوش مصنوعی می تواند عملکرد مدیریت روستایی را از طریق بهینه سازی استفاده از منابع، پیش بینی تحولات محیطی، و تصمیم گیری های هوشمندانه بهبود بخشد. هدف از پژوهش حاضر بررسی تاثیر هوش مصنوعی بر عملکرد مدیریت روستایی با نقش واسطه پویایی محیطی در مناطق روستایی شهرستان کرمانشاه می باشد. این تحقیق از نظر روش، توصیفی از نوع پیمایشی، از نظر هدف، کاربردی-عملی و از نظر ماهیت، همبستگی است. جامعه آماری شامل دهیاران و اعضای شوراها در سطح روستاهای شهرستان کرمانشاه به تعداد 1300 نفر می باشند. حجم نمونه با استفاده از جدول مورگان 297 نفر بوده و روش نمونه گیری به شیوه تصادفی ساده می باشد. ابزار پژوهش شامل پرسشنامه های استاندارد هوش مصنوعی از کارل آلبرخت(2003) با 21 گویه، برای سنجش پویایی محیطی از پرسش نامه ورا و کروسان(2009) با 5 گویه و برای سنجش عملکرد از پرسش نامه پاترسون(1970) با 15سوال بوده است. روایی به شیوه صوری، محتوایی و سازه ای و پایایی بر اساس آلفای کرونباخ به میزان 861/0 مورد تایید واقع شد. داده های گردآوری شده بر اساس تحلیل مسیر معادلات ساختاری در نرم افزار PLS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که هوش مصنوعی بر عملکرد مدیریت روستایی با ضریب تاثیر 889/0 ، هوش مصنوعی بر پویایی محیطی با ضریب تاثیر 876/0 و پویایی محیطی بر عملکرد مدیریت روستایی با ضریب تاثیر 273/0 تاثیر مثبت و معناداری داشته است. همچنین نتایج آزمون سوبل نشان داد که هوش مصنوعی بر عملکرد مدیریت روستایی با نقش واسطه پویایی محیطی با مقدار T 361/9 تاثیر داشته است. بنابراین هوش مصنوعی توانسته نقش بسیار مهمی در عملکرد مدیریت روستایی داشته باشد، به ویژه در بهینه سازی منابع، بهبود خدمات عمومی، مدیریت محیط زیست و افزایش بهره وری کشاورزی دارد.

ارزیابی تطبیقی مناطق شهرداری کلان‌شهر تهران از منظر شاخص‌های شهر خلاق

آزاد رحیم زاده

شهرخلاق شهری پرجنب وجوش است که یادگیری فرهنگی و بین فرهنگی را تقویت می کند، جایی که هر ساکن در آن به دانش، مهارت ها و آگاهی فرهنگی خود اطمینان دارد. شهرخلاق ویژگی هایی را برجسته می کند که تصویر شهر را برای ساکنان آن جذاب تر می نماید. هدف این پژوهش، رتبه بندی مناطق شهرداری کلان شهر تهران براساس شاخص های شهرخلاق است. این پژوهش به لحاظ روش، از نوع توصیفی-تحلیلی و از منظر هدف، کاربردی می باشد. داده ها در چهار بعد کیفیت زندگی، سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی و نوآوری و به روش کتابخانه ای-اسنادی به دست آمده است. از مدل تصمیم گیری WASPAS برای رتبه بندی و از مدل آنتروپی برای وزن دهی به شاخص ها استفاده شده است. نوآوری این پژوهش، استفاده از رویکرد تطبیقی و مدل جدید در تعیین و ارزیابی شاخص های شهرخلاق در مقیاس مناطق شهر است. نتایج حاصل از به کارگیری مدل تصمیم گیری WASPAS نشان می دهدکه بین مناطق بیست ودوگانه شهرداری تهران نسبت به شاخص های شهرخلاق تفاوت وجود دارد. سطح بندی این مناطق به لحاظ شهرخلاق بیانگر این است که هفت منطقه(شش، یک، دوازده، سه، چهار، دو، هفت) دارای وضعیت مطلوب، هشت منطقه دارای وضعیت متوسط و هفت منطقه(نوزده، هیجده، شانزده، بیست ویک، هفده، ده، نه) دارای وضعیت نامطلوب و در اولویت برنامه ریزی توسعه ی شهری می باشند. همچنین نتایج نشان داد که بعد اقتصادی شهرخلاق دارای بیشترین مناطق(17 منطقه) با شرایط نامطلوب بوده است.

فراتحلیل کیفی پژوهش‌های مرتبط با تاثیر تغییر اقلیم، امنیت آب و فرونشست زمین در حوضه آبریز زاینده‌رود

مراد کاویانی راد

فرونشست زمین بر زیر ساخت ها، انسان ها و محیط زیست تاثیر منفی می گذارد. از آنجایی که تغییر اقلیم چرخه هیدرولوژیکی و شدت افراط های آب و هوایی(سیل، خشکسالی و آتش سوزی) را تشدید می کند و امنیت منابع آب را با خطر جدی مواجه می کند، بررسی تاثیر متقابل میان این عوامل مهم نمود یافت. در سال های گذشته، به رغمِ طرح مسأله تغییر اقلیم و تأثیر آن بر امنیت آب و فرونشست زمین در محافل علمی، سیاسی و رسانه ای، همچنان ابعاد این مسأله ناشناخته مانده و تفسیرهای متفاوتی از آن به دست داده اند. پژوهش حاضر که ماهیت کاربردی دارد و درون داده های مورد نیاز آن به روش کتابخانه ای گردآوری شده با هدف دستیابی به شناختی کیفی درباره ابعاد و زوایای چرخه تغییر اقلیم، امنیت آب و فرونشست زمین در حوضه آبریز زاینده رود، بر آن است که افزون بر مشخص کردن ویژگی های محتوایی و روش شناختی، خلاء های موجود در این زمینه را با روش فراتحلیل کیفی شناسایی کند. این پژوهش با بهره گیری از روش فراتحلیل کیفی، 45 پژوهش انجام شده در بازه زمانی 1384-1403 در قالب مقالات علمی-پژوهشی داخلی، پایان نامه ها و رساله ها، مقالات موجود در فصلنامه های معتبر بین المللی را بررسی کرده است. نتایج پژوهش نشان داد که مطالعه جامعی انجام نشده است که ابعاد گوناگون چرخه تغییر اقلیم، امنیت آب و فرونشست زمین در حوضه آبریز زاینده رود را بررسی و واکاوی کرده باشد. در این خصوص نبود داده های دقیق و واقعی از کاستی های پژوهش های انجام شده در این زمینه است.

واکاوی نقش مؤلفه‌های روان‌شناسی محیطی در ارتقاء کیفیت فضاهای شهری (مطالعه موردی: بافت جدید شهر اردبیل)

عطا غفاری گیلانده

بافت های جدید شهری در کشور ما، با وجود برنامه ریزی های قبلی، اغلب دچار بحران های کیفیتی هستند. در همین راستا، پژوهش حاضر به ارزیابی کیفیت فضاهای شهری در بافت جدید شهر ادبیل با تأکید بر مؤلفه های روان شناسی محیطی می پردازد. در این پژوهش، با مطالعه ادبیات نظری، مؤلفه های روان شناسی محیطی مؤثر بر کیفیت فضاهای شهری که شامل 20 مؤلفه در 3 بعد است شناسایی گردیده و سپس از طریق پرسشنامه مورد ارزیابی نمونه آماری قرار گرفته است. جامعه آماری پژوهش شامل ساکنان شهرک سبلان (فاز یک و فاز دو)، شهرک سینا، شهرک زرناس و شهرک رضوان به تعداد حدود 198647 نفر می باشد.تعداد نمونه با استفاده از فرمول کوکران384 نفر تعیین شده است. روایی سؤالات به تأیید سه نفر مدرس دانشگاه و متخصص در این حوزه رسیده و ضریب آلفای کرونباخ برابر 845/0 بر پایایی پرسشنامه دلالت نمود. برای تجزیه و تحلیل محاسبات آماری به کمک نرم افزارهای SPSS و LISREL در قالب روش مدلسازی معادلات ساختاری و تحلیل عاملی تأییدی مرتبه دوم انجام شده است. نتایج حاصل از برازش مدل، میزان همبستگی بین متغیرهای پنهان با متغیرهای مشاهده شده و مقادیر محاسبه شده T برای تمامی بارهای عاملی مرتبه اول و مرتبه دوم، اعتبار بیرونی مدل تحقیق را نشان داد. براساس یافته ها، مؤلفه سلامت محیطی با بار عاملی 75/0 در معیار عوامل محتوایی، مؤلفه خوانایی فضایی با بار عاملی 80/0 در معیار عوامل کالبدی و مؤلفه دسترسی به خدمات تجاری روزمره با بار عاملی 58/0 در معیار عوامل عملکردی بیشترین تأثیر را در ارتقاء کیفیت فضای شهری بافت جدید اردبیل دارند. نتایج نشان داد که میانگین کیفیت مؤلفه های روان شناسی محیطی از نظر پاسخگویان نمایانگر میزان متوسط این مؤلفه ها در محدوده مورد مطالعه است.

کاربرد منابع معدنی در ساخت فناوری‌های هوش مصنوعی و رقابت ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ در دستیابی به آن‌ها

مرجان بدیعی ازنداهی

در چند دهه اخیر پیشرفت فناوری هوش مصنوعی، با ایجاد تحولات گسترده به ویژه در حوزه اقتصادی، سبب افزایش اهمیت ساخت این فناوری برای قدرت های بزرگ شده است. منابع معدنی به عنوان مواد اولیه در ساخت سخت افزار مرتبط با هوش مصنوعی به کار برده می شوند؛ از این رو، دسترسی به این منابع برای کشورها و شرکت های فعال در این حوزه حیاتی است. در رقابت ژئوپلیتیکی بر سر کسب منابع معدنی، چگونگی کنترل و دسترسی به این منابع می تواند به عنوان اهرمی برای اعمال فشار و محدودیت در توسعه فناوری های هوش مصنوعی مورداستفاده قرار گیرد. درنتیجه، کشورهای دارنده این منابع به دنبال ذخیره‎سازی و استفاده از منابع سایر کشورها هستند تا علاوه بر افزایش نفوذ و کنترل خود، دسترسی آتی به این منابع را نیز برای خود تضمین کنند.
تحقیق حاضر از نوع کاربردی است و به شیوه توصیفی تحلیلی انجام شده است. سؤال اصلی این است که منابع معدنی چه نقشی در ساخت فناوری هوش مصنوعی دارند؛ و چگونه رقابت ژئوپلیتیکی قدرت های بزرگ بر سر کسب این منابع صورت می گیرد. بر اساس یافته¬های تحقیق، منابع معدنی به عنوان مواد اولیه حیاتی در ساخت تجهیزات و منبع تأمین سرمایه، در ساخت سخت افزار فناوری هوش مصنوعی تأثیرگذار هستند. رقابت قدرت های بزرگ بر سر کسب این منابع معدنی اغلب ازطریق ذخیره سازی، قیمت گذاری و فراوری منابع صورت می گیرد. نتایج تحقیق نشان می¬دهد، دسترسی، کنترل و نظارت بر معادن معدنی مورداستفاده در ساخت سخت افزار فناوری هوش مصنوعی به قدرت های بزرگ امکان می دهد تا نه تنها بر روند توسعه و بهره برداری از این فناوری در سطح جهانی تأثیرگذار باشند؛ بلکه از ورود بازیگران هم تراز در این عرصه جلوگیری نمایند و یا از نقش آفرینی آنها در این حوزه بکاهند. ایالات متحده و چین جایگاه برتر را در این رقابت دارا هستند. دیگر بازیگران به دلیل محدودیت های منابع و اولویت های سیاسی متفاوت، نتوانسته اند به سطح این دو قدرت دست یابند.

واکاوی تغییرات زمانی و مکانی دمای بیشینه ایران با استفاده از داده‌های ERA5

سیدابوالفضل مسعودیان

گرمایش جهانی یکی از چالش برانگیزترین پدیده های اقلیمی عصر حاضر است که با افزایش میانگین دمای آب ها و خشکی های زمین طی چند دهه گذشته همراه بوده است در این پژوهش، به تحلیل جامع تغییرات زمانی و مکانی دمای بیشینه ایران طی چهار دهه گذشته با بهره گیری از داده های بازکاوی ERA5 پرداخته شده است. در این پژوهش، داده های دمای بیشینه روزانه از فرآورده های ERA5 در قالب فایل های HDF5 استخراج و با استفاده از زبان پایتون پردازش شدند. برای تحلیل داده ها، از روش تحلیل مؤلفه های اصلی (PCA) به منظور کاهش ابعاد و از روش خوشه بندی وارد برای تعیین نواحی همگن اقلیمی بر اساس شباهت عناصر آب وهوایی استفاده شد.میانگین بلندمدت دمای بیشینه کشور در این بازه زمانی 2/24 درجه سلسیوس برآورد شد و دامنه تغییرات آن از 4/0-تا 7/53 درجه سلسیوس نوسان داشته است. نتایج حاصل از هموارسازی سری زمانی داده ها، وقوع یک جهش دمایی معنادار در حدود سال ۱۳۷۷ را نشان داد که منجر به افزایش میانگین دمای بیشینه از ۲۳ به ۲۵ درجه سلسیوس شد. در بعد مکانی، دمای بیشینه به طور مستقیم تحت تأثیر ناهمواری، ارتفاع و عرض جغرافیایی قرار داشته و مناطق جنوبی و جنوب شرقی گرم ترین، و نواحی مرتفع غرب، شمال و شمال شرق کشور خنک ترین نقاط شناسایی شدند. نتایج تحلیل مؤلفه های اصلی نشان داد که دو مؤلفه نخست در ابعاد مکانی و زمانی، به ترتیب بیش از ۷۸٪ و ۹۳٪ از واریانس داده ها را تبیین می کنند و بر وجود الگوهای منسجم و قابل تفسیر اقلیمی دلالت دارند. همچنین، در تحلیل خوشه بندی وارد داده ها درپنج خوشه مجزا، تنوع رفتار زمانی دمای بیشینه را در سطح کشور بازتاب داد.

ارزیابی اثرات اقتصاد سیاسی حضور شرکت‌ها و صنایع مقیاس ملی و منطقه‌ای بر مدیریت یکپارچه شهری (مطالعه موردی: کلانشهر اهواز)

افشین کرمی

در نظام های سیاسی متمرکز رابطه دولت ـ شهرداری یا دولت ـ حکومت محلی از یک قاعده سلسله مراتبی پیروی می کند و استقلال شهرداری ها تحت الشعاع وابستگی مالی آنها به دولت یا سازمان ها دولتی قرار می گیرد. در اهواز کلانشهر مورد مطالعه این پژوهش، افزون بر این نوع وابستگی به دولت، نوع دیگری از وابستگی مالی مدیریت شهری را ممکن است تحت تأثیر قرار دهد. حضور پررنگ شرکت ها و صنایعی که مقیاس فعالیت آنها منطقه ای و فرامنطقه ای است مانند: شرکت فولاد خوزستان، پتروشیمی، شرکت ملی نفت و سازمان های وابسته به آن در شهر اهواز و منطقه خوزستان و تعامل آنها با مجموعه مدیریت شهری می تواند بر نحوه عملکرد شهرداری تأثیرگذار باشد. این پژوهش به دنبال آن است تا اثرات اقتصاد سیاسی حضور شرکت ها و سازمان هایی که مقیاس عملکرد آنها منطقه ای و ملی است را در مدیریت سیاسی فضا و مدیریت شهری مورد مطالعه قرار دهد. به عبارت دیگر به دنبال پاسخ به این پرسش است که وابستگی مالی مجموعه مدیریت شهری به یک یا چند شرکت ملی و منطقه ای تا چه حد می تواند در عملکرد مطلوب شهرداری ها تأثیرگذار باشد؟ در این پژوهش از مدل شبکه های سیاستی به عنوان مدل تحقیق استفاده شده است. ترسیم شبکه سیاستی با استفاده از نرم افزار Gephiصورت پذیرفته و سپس به تحلیل شبکه پرداخته شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که اقتصاد سیاسی حضور این شرکت ها را در دو بعد می توان خلاصه کرد: الف) تأثیرات مثبت اقتصادی و ب) چالش های مدیریت شهری.

نگرشی تطبیقی بر میزان دستیابی به مسکن قابل استطاعت پایدار در محلات مختلف شهری ارومیه

سعید زنگنه شهرکی

آمارهای رسمی نشان دهنده آن است که وضعیت مسکن در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران قابل دفاع نیست. با وجود مسائل جهانی در زمینه مسکن و محیط زیست, ضرورت توسعه «مسکن قابل استطاعت پایدار» به شکلی گسترده در میان اندیشمندان حوزه شهری مورد پذیرش قرار گرفته است. این ضرورت، همزمان با گسترش شهرنشینی و افزایش جمعیت تشدید می شود. برای تحقق این امر، نیاز به شناسایی مولفه های مسکن قابل استطاعت پایدار وجود دارد که در این مطالعه در محله که مهمترین مکان تجمع کاربری مسکونی است، مورد بررسی قرار گرفته است. در این تحقیق هدف آن است که به بررسی شاخص های مسکن قابل استطاعت پایدار در محلات مختلف شهری بپردازد. با استفاده از فرمول کوکران تعداد نمونه گیری در محلات مختلف مشخص شده و در نهایت با استفاده از روش نمونه گیری سیستماتیک نمونه گیری انجام می شود. روایی پرسشنامه های رضایتمندی که بخش تصورات را شامل می شود توسط 5 تن از اساتید مورد تآیید قرار گرفته است و پایایی آن با استفاده از آلفای کرونباخ سنجش شده است. مطالعات حاصل نشان دهنده آن است که از میان مقالات مختلف با استفاده از روش سنتزپژوهی 36 شاخص قابل سنجش در زمینه دستیابی به مسکن قابل استطاعت می توان شناسایی کرد و با بررسی آن ها در محلات مختلف برنامه ریزی شده، برنامه ریزی نشده و قدیمی در شهر ارومیه می توان به این نتیجه رسید که محلات ارومیه با میانگین امتیازی 87/3 در بخش اجتماعی وضعیت مناسبی داشته و با میانگین امتیازی 23/2 در بخش اقتصادی وضعیت نامناسبی دارند و شاخص های زیست محیطی و کالبدی بین محلات وضعیت متفاوتی دارند و تفاوت ها را رقم زده اند. بدین سان محلات برنامه ریزی شده وضعیت مناسبی در دستیابی به مسکن قابل استطاعت دارند و محلات قدیمی و برنامه ریزی نشده در جایگاه بعدی قرار می گیرند.

واکاوی تغییرات دهه‌ای در زبانه‌‌های ایرانسوی پرفشار سیبری طی نیم سده اخیر

غلامرضا براتی

پرفشار سیبری تاثیرات متفاوتی بر آب وهوای ایران دارد. گرمایش آب وهوا بویژه در سده اخیر، گمان تغییر شرایط زبانه های ایرانسوی پرفشار سیبری را مطرح کرد. در این پژوهش برای آزمون فرضیه یاد شده، نقشه های روزانه فشار هوا در تراز دریای آزاد برای 50 سال (1972 تا 2021) طی ماهی که پرفشار سیبری در نقشه های ترکیبی ماهانه، نمود قوی تری داشت؛ از پایگاه واکاوی داده های جوی NCEP/ENCAR بارگیری شد. انتخاب این ماه بر پایه بالاترین شدت فشار مرکزی این پرفشار (سنجه شدت) و بیشترین گسترش مکانی آن (سنجه مکانی) نسبت به 6 ماه دیگر بود. تفکیک محور زبانه های ایرانسوی پرفشار سیبری در چهار رده «زبانه پیوسته و رسیده»، «پیوسته و نارسیده»، «ناپیوسته و رسیده» و «ناپیوسته و نارسیده» و طراحی الگوهای همدید آنها، کاهشی آشکار در فراوانی زبانه های «پیوسته و رسیده» نشان داد. منظور از پیوستگی، مستقیم بودن زبانه و منظور از زبانه رسیده، زبانه ای است که تا مرزهای ایران و یا داخل ایران امتداد یافته باشد. بکارگیری دو معیار «پیشروی یکپارچه هوای سرد و خشک از کانون پرفشار به سوی ایران» و «احراز رسیدن زبانه پرفشار به مرزهای ایران و ورود آنها»، نشان داد هوای سرد و خشک از سه شاهراه، آسیای میانه را به سوی ایران می پیماید: 1 . شاهراه انتقال هوای سرد و خشک از دامنه های غربی رشته کوه آلتای، سپس جلگه توران و سرانجام ایران مرکزی. 2 . شاهراه انتقال هوا از جلگه زونگار در غرب چین، سپس پیمایش راستای رشته کوه تیان شان، افغانستان و سرانجام شمال استان سیستان وبلوچستان. 3. شاهراه انتقال هوا از بوته زارهای قزاقستان، دالان قفقاز (غرب دریای مازندران) و ورود به آذربایجان و پیشروی روی محور رشته کوه زاگرس. ارزیابی تغییرات فراوانی زبانه ها در 5 دهه تفکیک شده، گویای خلوت شدن هر سه شاهراه طی نیم سده اخیر است. این کاهش در شاهراه سوم یعنی دالان قفقاز که از ابتدا نیز از فراوانی پایین تری برخوردار بود، آشکارتر است.

برنامه‌ریزی راهبردی بازآفرینی پایدارشهری در محلات توسعه نیافته، نمونه موردی: شهر ناصریه، عراق

علی صادقی

با توجه به رشد سریع شهرنشینی، تشدید نابرابری ها و آسیب پذیری محیطی در محلات توسعه نیافته شهر ناصریه، این پژوهش با استفاده از ترکیب ابزارهای SWOT و QSPM، تلاش دارد راهبردهای استراتژیک مناسب برای دستیابی به توسعه پایدار شهری ارائه دهد.
براین اساس با توجه به هدف تحقیق، پژوهش حاضر از نوع توصیفی تحلیلی است. جمع آوری اطلاعات از طریق روش کتابخانه ای و میدانی انجام شد. جامعه آماری تحقیق شامل کارشناسان و اساتید دانشگاهی فعال در حوزه برنامه ریزی و مدیریت شهری می باشند و تعداد 30 نفر به عنوان نمونه تحقیق تا رسیدن به اشباع نظری تعیین شدند. جهت انتخاب نمونه ها از نمونه گیری هدفمند بهره گرفته شد. تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده از مدل ترکیبی تحلیل استراتژیک SWOT و مدل برنامه ریزی استراتژیک کمی QSPM انجام شد. نتایج حاصل نشان داد با توجه به امتیاز نهایی در ماتریس ارزیابی عوامل داخلی 2.276 و در ماتریس ارزیابی عوامل خارجی2.537، استراتژی منتخب در سلول (V) نمودار قرار گرفته و ماتریس «راهبردهای محافظه کارانه» را مشخص نمود همچنین نتایج حاصل از مدل QSPM نشان داد با وزن دهی امتیازات جذابیت استراتژی ها نشان داد که در درجه نخست «طراحی و اجرای طرح جامع شهری برای دستیابی به توسعه پایدار شهری» می تواند به شکلی اثرگذار اجرا شود. سپس «اصلاح ساختار مدیریت شهری»، «تقویت خدمات عمومی»، «پایداری اقتصادی با تأکید بر عدالت فضایی»، «بازسازی زیرساخت پسماند و فاضلاب» و «توسعه گردشگری میراثی بر پایه ظرفیت محلی» به ترتیب اولویت یافتند. برای دستیابی به پایداری شهری بایستی به ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و فرهنگی به طور همزمان توجه گردد و همچنین نیازمند برنامه ریزی استراتژیک و مداخلات هدفمند است.

ارزیابی کیفیت محیط داخلی (IEQ) و آسایش دمایی در معماری سازگار با اقلیم محلی؛ مطالعه موردی: شهر زاهدان

تقی طاوسی

پژوهش حاضر با هدف بررسی کیفیت داخلی ساختمان های شهری و میزان سازگاری آنها با اقلیم محلی زاهدان انجام شده است؛ در این راستا، خانه های سازمانی اساتید دانشگاه سیستان و بلوچستان به عنوان نمونه انتخاب گردید. تحلیل داده های اقلیمی شامل دما، رطوبت نسبی، باد و تابش خورشیدی در بازه زمانی ۱۳۶۱ تا ۱403 و محاسبه زاویه، ارتفاع و شدت تابش خورشید با استفاده از توابع ریاضی، زمینه ساز تدوین تقویم زیست اقلیمی ماهانه زاهدان بر اساس معیارهای کوران هوا، فعالیت بدنی و نوع پوشاک شد. نتایج نشان داد که با تنظیماتی مانند باز یا بسته بودن پنجره ها و انتخاب نوع پوشاک، می توان در ماه های مختلف سال شرایط آسایش زیستی فضای داخلی را فراهم ساخت؛ به ویژه در ماه های سرد با بهره گیری از تابش خورشید و پوشاک گرم، و در ماه های گرم با استفاده از کوران نسیم ملایم. توجه به طراحی داخلی مساکن متناسب با اقلیم نه تنها موجب ارتقاء آسایش و سلامت ساکنان می شود، بلکه از نظر اقتصادی و کاهش مصرف انرژی نیز حائز اهمیت است.

تحلیل اجتماعی مناقشات آبی (زندگی در سایه کم‌آبی: تجربه زیسته در شرق مازندران)

صادق صالحی

در سال های اخیر، بحران آب در ایران از سطحی محیط زیستی فراتر رفته و به مسئله ای چندبعدی تبدیل شده است. شرق استان مازندران، با وجود برخورداری از منابع سطحی قابل توجه، درگیر تضادهای محلی بر سر دسترسی و توزیع آب میان روستاهای بالادست و پایین دست است؛ تضادهایی که فراتر از کمبود منابع، بازتابی از بی عدالتی ادراک شده، از بین رفتن اعتماد و تغییر در پیوندهای اجتماعی محسوب می شوند. پژوهش حاضر با هدف درک و تفسیر تجربه زیسته مردم از تضاد اجتماعی آب در این منطقه، با رویکرد پدیدارشناسی تفسیری انجام شده است. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساخت یافته با 20 نفر(۱۵ نفر از ساکنان روستاهای درگیر در مناقشه آبی و 5 نفر ازخبرگان) گردآوری و به روش تحلیل تماتیک سه سطحی تحلیل شده اند. برای تحلیل داده ها، روش تحلیل شبکۀ مضمونی به کار رفت و در فرایند شش مرحله ای تحلیل داده ها، یک شبکۀ تحلیل مضمونی استخراج شد. در این شبکۀ مضمونی،15تم بنیادین به3تم سازمان دهندۀ (الف) «بی عدالتی در جریان آب، بی اعتمادی در روابط»، (ب) «اضطراب محیط زیستی» و (ج) «گسست اجتماعی و فروپاشی همبستگی محلی» و یک تم فراگیر «تضاد اجتماعی آب» تقلیل یافت. این مضامین حاکی از آن است که تضاد بر سر آب، نه تنها منبعی برای نزاع های مادی، بلکه محرکی برای دگرگونی های عمیق در احساس تعلق، اخلاق هم زیستی و اعتماد اجتماعی است. براین اساس، نتایج پژوهش بر ضرورت بازنگری در سیاست های مدیریت منابع آب با تأکید بر عدالت ادراک شده، گفت وگوی میان روستایی و ملاحظه ابعاد اجتماعی و فرهنگی در طرح های سازگاری با کم آبی تأکید دارد.

مطالعه تطبیقی سیاست‌های محیط‌زیستی ایران و کشورهای اتحادیه عرب؛ منطقه‌گرایی مسئولانه و تأثیرات جامع بر توسعه پایدار

حسن حیدری

نوع مقاله:
مقاله پژوهشی

تاریخ دریافت:20/10/1400
تاریخ بازنگری: 25/11/1400
تاریخ پذیرش: 28/11/1400
تاریخ انتشار: 25/1/1401

کلیدواژه ها:
ایران،
پایداری،
تاپسیس و آنتروپی شانون،
محیط زیست،
مطالعه تطبیقی. در دهه های اخیر، بحران های محیط زیستی به یکی از چالش های اساسی کشورهای در حال توسعه تبدیل شده و ضرورت اتخاذ سیاست های هماهنگ و منطقه گرا برای مقابله با این بحران ها بیش از پیش احساس می شود. ایران و کشورهای عضو اتحادیه عرب، به دلیل اشتراکات جغرافیایی، اقلیمی و اقتصادی، ظرفیت بالایی برای همکاری محیط زیستی دارند. با این حال، تفاوت در سیاست گذاری ها و عملکردهای محیط زیستی آنها نیازمند بررسی تطبیقی دقیق است. از این رو، هدف این پژوهش، تحلیل تطبیقی سیاست های محیط زیستی ایران و هشت کشور منتخب اتحادیه عرب (مصر، الجزایر، عراق، یمن، مراکش، عربستان، امارات و کویت) با تأکید بر منطقه گرایی مسئولانه و تأثیر آن بر توسعه پایدار است. برای این منظور، داده های رسمی سازمان ملل در دو مقطع زمانی 2020 و 2024 مبنای تحلیل قرار گرفته و 31 شاخص کلیدی در سه حوزه محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی استخراج شده است. روش پژوهش ترکیبی بوده و شامل تحلیل کمی (با استفاده از آنتروپی شانون برای وزن دهی شاخص ها و مدل تاپسیس برای رتبه بندی کشورها) و مطالعات کیفی کتابخانه ای است. یافته ها در سه مرحله تنظیم شده اند: نخست، ارزیابی سیاست های محیط زیستی در سال 2020؛ دوم، بازنگری تحولات تا 2024؛ و سوم، تحلیل روند شاخص های ایران و هشت کشور منتخب اتحادیه عرب صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد ایران بر اساس نتایج مدل تاپسیس، در سال 2020 با مقدار0.339=Ci رتبه پنجم و در سال 2024 با مقدار0.452= Ciرتبه دوم را در میان کشورهای مورد بررسی کسب کرده و با ارتقاء سه رتبه ای، بیشترین جهش توسعه ای را تجربه نموده است. این ارتقاء با افزایش وزن برخی شاخص های اجتماعی (مانند آب آشامیدنی مدیریت شده)، اقتصادی (مانند GDP سرانه) و زیرساختی همراه بوده، هرچند چالش هایی نظیر افزایش انتشار گازهای گلخانه ای و تهدیدات زیستی همچنان پابرجاست. نتایج پژوهش بر ضرورت تقویت سیاست های محیط زیستی و طراحی سازوکارهای همکاری منطقه ای برای تحقق توسعه پایدار تأکید دارد.

بررسی مروری اثر جزیره حرارتی و ارائه روش های کاهش تاثیرات آن

احمد جامعی

گسترش شهرنشینی و جایگزینی سطوح طبیعی با مصالح مصنوعی سبب افزایش دما و شکل گیری پدیده جزیره حرارتی شهری می شود که پیامدهایی چون افزایش مصرف انرژی، تشدید آلودگی هوا و تهدید سلامت عمومی را به همراه دارد. این پژوهش باهدف شناسایی عوامل مؤثر بر جزیره حرارتی شهری و ارائه راهکارهای مؤثر برای کاهش اثرات آن انجام شده است. پژوهش حاضر به روش مرور نظام مند و با رویکرد توصیفی - تحلیلی انجام گرفته است. برای این منظور، مقالات و مطالعات علمی مرتبط با موضوع از پایگاه های معتبر علمی استخراج و پس از طی مراحل غربال گری عناوین، چکیده ها و متن کامل، به صورت کیفی تحلیل شدند. در ادامه شاخص های مؤثر بر شدت جزیره حرارتی و راهکارهای کاهش آن تحلیل و طبقه بندی شدند. یافته های پژوهش نشان می دهد که عواملی نظیر هندسه متراکم شهری، کاهش پوشش گیاهی و سطوح آبی، استفاده از مصالح با آلبدو پایین، طراحی ناکارآمد احجام و فضاهای شهری و ضعف تهویه طبیعی، نقش مهمی در تشدید جزیره حرارتی شهری دارند. در مقابل، راهکارهایی همچون بهینه سازی هندسه شهری، توسعه فضاهای سبز و آبی، به کارگیری مصالح سرد و پایدار، ارتقا تهویه طبیعی و استفاده از راهکارهای معماری اقلیم محور می توانند به طور مؤثر موجب کاهش دمای محیط، بهبود عملکرد انرژی ساختمان و ارتقای محیط های شهری شوند. نتایج نشان می دهد که ترکیب فناوری های نوین، راهکارهای بومی و مدیریت پایدار شهری می تواند شدت اثر جزیره حرارتی را کاهش دهد و با بهینه سازی مصرف انرژی، کیفیت زندگی ساکنان را بهبود ببخشد.

تبیین دوگانگی در ساختار فضایی کلان شهر تهران

طاهر پریزادی

فضا تولید اجتماعی است و دوگانگی فضای شهری بازتاب دهنده دوگانگی اجتماع شهر در ابعاد مختلف است. در شهر تهران رشد نامتوازن و تمرکز توسعه و امکانات در بخش هایی از شهر، موجب شکل گیری الگوی نابرابر کیفیت زندگی و تبدیل آن به فضایی طبقاتی شده است. از این رو هدف اصلی پژوهش حاضر، واکاوی نمودهای فضایی دوگانگی شهری در کلان شهر تهران و شناسایی الگوهای فضایی نابرابری در سطح مناطق شهر است. این تحقیق روشی توصیفی – تحلیلی داشته و محدوده جغرافیایی مورد مطالعه، مناطق 22 گانه شهرداری تهران است. داده ها و اطلاعات مربوط به 45 شاخص مورد بررسی، از نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 و همچنین سالنامه های آماری سال های 1398 تا 1401 شهرداری تهران به دست آمده و از تکنیک تصمیم گیری چند معیاره CORASO و شاخص خودهمبستگی فضایی موران به ترتیب برای رتبه بندی برخورداری و بررسی روابط فضایی میان مناطق استفاده شده است.
یافته های پژوهش نشان می دهد که ساختار فضایی شهر تهران با نوعی دوگانگی مواجه است که به صورت شکاف میان مناطق شمالی و جنوبی شهر نمود یافته است. بر اساس نتایج حاصل از مدل CORASO، پهنه شمالی شهر تهران، از جمله مناطق 6، 1 و 3 با امتیازات25313/0، 17013/0 و 12703/0 دارای بالاترین سطوح برخورداری بوده و در مقابل، پهنه جنوبی، به ویژه مناطق 17 با امتیاز 25313/0- ، منطقه 10(23450/0-) و منطقه 18 (22924/0-) در زمره مناطق کم برخوردار قرار دارند. همچنین مقدار شاخص موران برابر با 433510/0 می باشد که از یک سو بیانگر وجود همبستگی فضایی بین مناطق بوده و از سوی دیگر نشانگر داشتن الگوی خوشه ای است. به این معنا که مناطق برخوردار تمایل دارند در مجاورت یکدیگر خوشه هایی از توسعه یافتگی ایجاد کنند، در حالی که مناطق کم برخوردار نیز به صورت خوشه هایی از محرومیت در نواحی جنوبی شهر پدیدار شده اند. این وضعیت بازتابی از تمرکز تاریخی منابع، خدمات و سرمایه گذاری ها در نواحی شمالی شهر و محرومیت نسبی مناطق جنوبی است.

مدل‌سازی حساسیت زمین‌لغزش با وزن‌دهی پویای مکانی-زمانی مبتنی بر PSO-GA در حوضه شمال تهران

هیوا علمیزاده

زمین لغزش ها از جمله مخاطرات طبیعی کلیدی در حوضه شمال تهران هستند که به دلیل ویژگی های زمین شناختی، توپوگرافی ناهموار و فعالیت های انسانی مانند جاده سازی، تهدیدات قابل توجهی ایجاد می کنند. این مطالعه یک رویکرد ترکیبی نوآورانه با وزن دهی پویا (Dynamic Weighting) مبتنی بر الگوریتم های PSO و GA برای پهنه بندی حساسیت زمین لغزش در حوضه شمال تهران ارائه می دهد. برخلاف روش های سنتی مانند نسبت فراوانی (FR)، شاخص آماری (SI) و آنتروپی شانون (SE) که از وزن های ثابت استفاده می کنند، این روش وزن های عوامل (مانند فاصله از رودخانه، شیب، و سنگ شناسی) را بر اساس داده های زمانی مانند بارندگی فصلی و فعالیت های انسانی با استفاده از الگوریتم (PSO) تنظیم می کند. داده های بارندگی و 150 رویداد زمین لغزش (2024-2005) از ایستگاه های هواشناسی محلی و پایگاه های داده زمین شناسی جمع آوری شدند. داده های ورودی شامل هشت عامل کلیدی (فاصله از رودخانه، فاصله از جاده، شیب، سنگ شناسی، ارتفاع، جهت شیب، فاصله از گسل، و کاربری اراضی) و داده های بارندگی فصلی بودند. نتایج نشان داد که وزن دهی پویا دقت پیش بینی را تا 15% (بر اساس AUC-ROC) نسبت به مدل های ثابت بهبود می دهد، به ویژه در فصول پرباران که وزن فاصله از رودخانه افزایش می یابد (vj=8.2 در مقایسه با vj=7.21 در مدل ثابت). مدل PSO با AUC-ROC=0.923 و GA با AUC-ROC=0.917 دقت بالاتری نسبت به مدل های سنتی (FR با AUC-ROC=0.804) نشان دادند. نقشه های خطر پویا مناطق پرخطر (مانند نزدیکی رودخانه ها با vj=8.23 در فصل بارانی) را با دقت بالاتری شناسایی کردند. این رویکرد برای مدیریت ریسک زمین لغزش در مناطق کوهستانی شهری مانند حوضه شمال تهران ارزشمند است و می تواند به عنوان الگویی برای سایر مناطق مشابه استفاده شود.

آلومتری و مورفومتری سیرک های یخچالی ارتفاعات دنا

عبداله سیف

سیرک های یخچالی به عنوان یکی اَز لندفرم های تیپک قلمروهای یخچالی محسوب می شوند و شاخص مهمی در ردیابی اقلیم دیرینه محسوب می شوند. شناسایی دقیق و آنالیزهای مورفومتریک و آلومتریک سیرک ها باعث تفکیک و تمیز آن ها از دیگر عوارض شبه سیرک خواهد شد. هدف این پژوهش؛ شناسایی، طبقه بندی و تحلیل پارامترهای مورفومتریک و آلومتریک سیرک های یخچالی ارتفاعات دنا در استان کهکیلویه و بویراحمد است. پس از شناسایی 27 زیر حوضه یخچالی تعداد 77 سیرک یخچالی در منطقه شناسایی و در روی نقشه شیب کلاس بندی شده به دو فرمت خطی و پلیگونی ترسیم شدند. عملیات رده بندی سیرک ها بر مبنای روش های ویلبورگ و رودبرگ، ایوانس و کوکس انجام پذیرفت. برای مورفومتری این سیرک ها از پارامترهایی چون (L)، (W)، (H)، (L/W)، (L/H)، (W/H) و اندازه سیرک استفاده شده و خصیصه های مورفومتریک آن ها بررسی شده است. بر اساس نتایج تحقیق تعداد 37 سیرک رده N1، تعداد 15 سیرک رده N2، تعداد 20 سیرک رده N3، تعداد 5 سیرک رده N4 در این ارتفاعات وجود دارد. ضریب b بر روی محور طولی و عرضی سیرک های رده N3,N2,N1 بیشتر از یک است. در نتیجه رفتار آلومتری و ایزومتری در این ارتفاعات برای سیرک های این رده مثبت است. همچنین میانگین ضریب b بر روی محور طولی سیرک های رده N4 و میانگین ضریب a بر روی محور عرضی سیرک های این رده کمتر از 1 است. در نتیجه در این ناهمواریها برای هر دو ضریب 1>B و A<1 است. در نتیجه رفتار آلومتری و ایزومتری در این ارتفاعات برای سیرک های رده N4 منفی است.

افغانستان و رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های جهانی و منطقه ایی

رضا شهبازنژاد

افغانستان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی خود همواره درمرکز رقابت قدرت های جهانی قرار داشته است، پس ازخروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱، این کشور به عرصه ای برای رقابت میان چین، روسیه، آمریکا، ایران، هند و پاکستان تبدیل شده است. این پژوهش با استفاده ازنظریه موازنه قوا ونظریه هارتلند مکیندر، نقش این رقابت ها را درتحولات امنیتی، اقتصادی وسیاسی افغانستان مورد بررسی قرار می دهد، این تحقیق به دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه رقابت های ژئوپلیتیکی میان قدرت های جهانی بر امنیت، سیاست و اقتصاد افغانستان پس ازخروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱ تأثیر گذاشته است؟ رقابت های ژئوپلیتیکی میان قدرت های جهانی (چین، روسیه، آمریکا، ایران، هند و پاکستان) موجب افزایش وابستگی اقتصادی افغانستان، تشدید رقابت های نیابتی وپیچیدگی درسیاست داخلی این کشورشده ومانعی برای ایجاد ثبات پایدار در افغانستان پس از سال ۲۰۲۱ بوده است.
چین ازطریق سرمایه گذاری های کلان والحاق افغانستان به طرح کمربند و راه(BRI) به دنبال تقویت نفوذ اقتصادی و تأمین منافع استراتژیک خوداست، روسیه برجنبه های امنیتی ومهارتهدیدات تروریستی تأکید دارد ودرتعامل محتاطانه ای با طالبان قرار دارد. درمقابل آمریکا سعی دارد ازطریق تحریم های اقتصادی، فشارهای دیپلماتیک و همکاری با بازیگران منطقه ای از قدرت گیری بیشتر طالبان و نفوذ چین و روسیه جلوگیری کند. ایران، هند و پاکستان نیز با اهداف متفاوتی درافغانستان فعالیت دارندکه باعث پیچیدگی بیشتر درتعاملات منطقه ای شده است، نتایج این پژوهش نشان می دهدکه رقابت قدرت های جهانی منجر به افزایش وابستگی اقتصادی افغانستان، تشدید رقابت های نیابتی و ایجاد چالش های جدید درسیاست داخلی طالبان شده است.

تأثیر پارامترهای محیطی (دما و آلودگی هوا) بر ناهنجاری های رفتاری (پرخاشگری و رفتارهای تکانشی) کودکان اوتیسم 4 تا 13 ساله استان خراسان رضوی

علیرضا انتظاری

این پژوهش با هدف بررسی رابطه پارامترهای آب وهوایی، شامل دما و آلودگی هوا، با ناهنجاری های رفتاری نظیر پرخاشگری و رفتارهای تکانشی در کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم انجام گرفت. جامعه آماری شامل کودکان اوتیسم ۴ تا ۱۳ ساله مراجعه کننده به مراکز روزانه آموزشی–توانبخشی ویژه افراد دارای اختلال طیف اوتیسم استان خراسان رضوی بود. از میان جامعه آماری، ۱۸۶ نفر به روش نمونه گیری در دسترس به عنوان گروه نمونه انتخاب شدند. برای جمع آوری داده ها از پرسشنامه پرخاشگری کودکان شهیم (۱۳۸۵)، مقیاس تکانشگری هیرسچفیلد و همکاران (۱۹۶۵) و مقیاس تشخیص اوتیسم گیلیام (۱۹۹۴) استفاده شد. داده های اقلیمی و کیفیت هوا از منابع معتبر محلی استخراج و با داده های رفتاری همبسته گردید. یافته ها نشان داد بین دما و آلودگی هوا با سطوح پرخاشگری و رفتارهای تکانشی کودکان اوتیسم رابطه معناداری وجود دارد. نتایج این مطالعه بر اهمیت توجه به عوامل محیطی و اقلیمی در مدیریت و طراحی مداخلات توانبخشی برای این کودکان (اوتیسم) تأکید می کند.

تحلیل اثرات رد پای کربن در پایداری کلانشهر تهران

فرزانه ساسان پور

کلانشهر تهران بـر پایـه شهرسـازی مــدرن توســعه یافتــه و در دهــه اخیــر شــاهد دگرگونی هایی از جمله کاهش میـزان ظرفیـت زیسـتی منطقه، اثرات اجتماعی - اقتصـادی غیـرقابـل کنتـرل، هزینه های گزاف در جهت حفـظ سـلامتی و همچنـین درمان بیماری های به وجود آمده، بـوده اسـت. هدف پژوهش، تحلیل اثرات رد پای کربن در پایداری کلانشهر تهران می باشد. پژوهش حاضر کاربردی و به لحاظ روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است. برای گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای و میدانی (پرسشنامه) استفاده گردید. جامعه آماری این پژوهش کلانشهر تهران با جمعیت 8693706 نفر بوده و جهت انتخاب نمونه از فرمول کوکران استفاده و 384 نفر تعیین و به روش نمونه گیری تصادفی ساده تکمیل شده است. پردازش اطلاعات با نرم افزار SPSS صورت گرفت و تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از پرسشنامه با روش معادلات ساختاری و نرم افزارPLS ، انجام شد. یافته های پژوهش نشان داد وضعیت شاخص کربن در شهر تهران در وضعیت نامطلوبی قرار دارد. بیشترین بار عاملی یا ضریب رگرسیونی استاندارد شده برای شاخص برنامه ریزی کم کربن و کمترین میزان آن برای شاخص جامعه کم کربن به میزان 218/0 می باشد. هم چنین، مشخص شد که برنامه ریزی کم کربن دارای بیشترین تأثیر بر کاهش کربن در کلانشهر تهران بوده است. پس از آن شاخص های توسعه شهری کم کربن، محیط زیست کم کربن، اقتصاد کم کربن، حمل و نقل کم کربن، ساخت ساز کم کربن و جامعه کم کربن در کاهش کربن شهر تهران به ترتیب دارای اثرات متفاوتی بودند.

تحلیل تاب‌آوری اکولوژیکی شهری تهران بر اساس خدمات اکوسیستمی تنظیم‌کننده با استفاده از مدل MGWR

فرزانه ساسان پور

تاب آوری اکولوژیکی شهری در کلان شهر تهران به دلیل چالش های اقلیمی و زیست محیطی یکی از مهم ترین محورهای سیاست گذاری شهری است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تاب آوری اکولوژیکی تهران بر اساس خدمات اکوسیستمی تنظیم کننده و متغیرهای محیطی و انسانی انجام شد. برای این منظور، از مدل رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی(MGWR) و شاخص های یازده گانه تاب آوری شهری (CLI)استفاده گردید. نتایج نشان داد پوشش گیاهی NDVI) ) با ضریب مثبت و پراکندگی اندک، اثر یکنواخت و تعیین کننده ای بر CLI دارد و اهمیت سبزینگی در ارتقای تاب آوری اکولوژی شهری را تأیید می کند. سرانه فضای سبز با ضریب مثبت اندک، تأثیر محدود اما معنی دار بر تاب آوری داشت که بیانگر توزیع نامتوازن آن در سطح محلات است. متغیرهای ژئومورفولوژیک نظیر شیب زمین و نرخ فرونشست، اثر منفی پایدار بر CLI نشان دادند. زیرساخت های حمل ونقل، به ویژه فاصله از مترو و BRT، رابطه مثبت با CLI داشتند، هرچند این رابطه بازتاب تراکم جمعیتی و فعالیت های اقتصادی در محورهای پرتردد است. در حوزه کیفیت هوا، CO اثر منفی قابل توجه و NO₂ و SO₂ اثر مثبت اندکی بر CLI داشتند، در حالی که PM₁₀ تأثیر معناداری نشان نداد. نتایج همبستگی پیرسون حاکی از نبود همبستگی بالاتر از ۰٫۲۰ میان متغیرها و CLI بود که نشان دهنده نقش مکمل و چندعاملی شاخص های زیست محیطی و کالبدی در شکل گیری تاب آوری شهری است. در مجموع، یافته ها بیانگر آن است که ارتقای تاب آوری اکولوژیکی شهری تهران مستلزم رویکردی سیستمی و چندبعدی است. سیاست گذاری در این زمینه باید بر توسعه سبزینگی فراگیر، بازطراحی بافت های فشرده، و توسعه حمل ونقل سبز و پایدار متمرکز باشد.

تحلیل علم‌سنجی ساختار مفهومی و روندهای پژوهشی برنامه‌ریزی شهری تاکتیکال طی سال‌های 2000 تا 2025

حمید صابری

برنامه ریزی شهری تاکتیکال با اتکا بر مداخلات سریع و مشارکتی در فضاهای کوچک مقیاس، زمینه ای برای خلاقیت شهروندان فراهم کرده و ضمن تقویت تاب آوری محله ای، مدل های پایداری شهری را دگرگون می سازد. هدف این پژوهش، ارائه تحلیلی نظام مند و جامع از ساختار و روندهای پژوهشی حوزه برنامه ریزی شهری تاکتیکال با رویکرد بیبلیومتریک است. با استفاده از داده های ۷۶۴ مقاله نمایه شده در پایگاه Web of Science طی سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ و بهره گیری از نرم افزار VOSviewer، سه نقشه بیبلیومتریک (شبکه ای، زمانی و چگالی) ترسیم و تحلیل شد. نتایج نشان داد که برنامه ریزی شهری تاکتیکال به عنوان رویکردی نوین و مشارکتی، در مرکز شبکه مفهومی پژوهش های برنامه ریزی شهری و شهرسازی قرار دارد و با مفاهیمی چون فضاهای عمومی، سیاست شهری و نوآوری پیوند عمیق دارد. روند زمانی مقالات، رشد چشمگیر توجه به موضوعاتی مانند طراحی مشارکتی، شهرنشینی هوشمند و تاب آوری شهری را در سال های اخیر آشکار ساخت. همچنین، نقشه چگالی نشان داد که بیشترین تمرکز پژوهشی بر محورهای برنامه ریزی شهری تاکتیکال و پیوند آن با توسعه پایدار و مشارکت شهروندی است. این مطالعه با شناسایی خوشه های موضوعی، شبکه های همکاری علمی و خلأهای پژوهشی، تصویری جامع از وضعیت فعلی و مسیرهای آینده ی پژوهش در این حوزه ارائه می دهد و می تواند به عنوان مرجعی برای پژوهشگران و سیاست گذاران شهری جهت ارتقای کیفیت زندگی شهری و توسعه پایدار مورد استفاده قرار گیرد.

واکاوی نقش الگوهای دورپیوند منطقه‌ای و جهانی در تغییرات مکانی و زمانی پوشش برف حوزه آبریز رودخانه مارون

کمال امیدوار

الگوهای دورپیوند بر بسیاری از پارامتر های اقلیمی از جمله بارش، دما و به دنبال آن بر پوشش برف و نوسانات این عنصر حیاتی تاثیر گذار است. هدف از این پژوهش بررسی اثر 29 الگوی دورپیوندی منطقه ای و فرا منطقه ای بر تغییرات مکانی و زمانی پوشش برف حوزه آبریز رودخانه مارون است. این حوزه به عنوان منبع حیاتی تأمین آب شرب، کشاورزی و زیست محیطی جنوب غرب ایران، طی دهه های اخیر با نوسانات شدید هیدرولوژیکی از جمله خشکسالی ها و سیلاب ها مواجه بوده است. ازاین رو شناخت عوامل اقلیمی مؤثر بر آن برای مدیریت منابع آب و پیش بینی نوسانات اقلیمی ضروری است. برای این منظور، داده های روزانه پوشش برف حاصل از سنجنده MODIS ماهواره TERRA طی دوره ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۲ از سامانه گوگل ارث انجین استخراج شد. شاخص نرمال شده تفاضلی پوشش برف (NDSI) با آستانه 4/0 برای تفکیک نواحی برفی به کار رفت و داده ها در مقیاس های ماهانه و دوره سرد تجمیع شدند. از طرفی،داده های ۲۹ شاخص دورپیوندی از جمله ENSO، NAO، PDO، TSA، TNA، EPO، SCA، AAO و SOLAR از پایگاه NOAA دریافت و روابط آن ها با پوشش برف با استفاده از همبستگی پیرسون تحلیل گردید .نتایج نشان داد برخی از شاخص ها از جمله TSA ،EPO، TNA، ESPI، RMM2، WARMPOOL، PBO و OSI بیشترین همبستگی منفی را با پوشش برف داشتند. همچنین شاخص PDO، PNA، MEIVE2و الگوهای NINO در مناطق مختلف در فاز گرم خود به صورت همزمان و تأخیری با افزایش وسعت پوشش برف والگوی SCA در دوره بهار سبب تقویت پوشش برف شد. به طور کلی، تغییرات برف حوزه مارون تحت تأثیر ترکیب نوسانات اقیانوسی–جوی و تابش خورشیدی است؛ به ویژه در فصول سرد و گذار فصلی مشهود تر است. بنابراین تحلیل هم زمان شاخص های دورپیوندی و تابشی می تواند مبنایی برای پیش بینی تغییرات هیدرولوژیکی و مدیریت پایدار منابع آبی حوزه مورد نظر را فراهم آورد.

نقش چرخه‌های ‌ایدئولوژی و تغییرات گفتمانی دوره قاجار در شکل‌گیری محله لاله‌زار فردوسی شهر تهران

محمد سلیمانی مهرنجانی

پژوهش حاضر به بررسی تأثیر چرخه های ایدئولوژی و تغییرات گفتمان های سیاسی بر شکل گیری و تحول فضایی محله لاله زار – فردوسی شهر تهران در دوره پیشامشروطه و مشروطه می پردازد. هدف اصلی تحقیق، شناخت زمینه ها و فرایندهای اثرگذار گفتمان های سنتی و مدرن بر سازمان فضایی و کالبدی این محله است. پژوهش از نظر ماهیت کیفی و اکتشافی بوده و با رویکرد تاریخی – تحلیلی و بهره گیری از روش اسنادی و راهبرد پس رویدادی انجام شده است. داده ها از طریق اسناد تاریخی، نقشه ها، گزارش های رسمی و منابع مکتوب گردآوری شده و با رویکرد تحلیل گفتمان فضایی تفسیر شده اند. یافته ها نشان می دهند که شکل گیری محله لاله زار – فردوسی در دوره قاجار حاصل برهم کنش دو گفتمان مسلط سنتی (دوره پیشامشروطه) و گفتمان مدرن نوسازی (دوره مشروطه) بوده است. نمودهای فضایی گفتمان های سیاسی در این محله در قالب استقرار سازه ها و نهادهایی چون مطبعه فاروس (گفتمان آزادی بیان)، ایجاد نظمیه و پلیس (گفتمان حاکمیت قانون)، سفارتخانه ها و وزارت خارجه (گفتمان روابط دولت – ملت)، باغ شاه، میدان مشق، قورخانه و تلگراف خانه (گفتمان قدرت و تفکیک قوا) و همچنین تأسیس بانک شاهی، پست و تلگراف، تماشاخانه، سینماگراف، پارک و خیابان سازی مدرن و استفاده از چراغ گاز (گفتمان نوسازی) تجلی یافته است. بر این اساس، دو نیروی سنت و نوگرایی به طور هم زمان و گاه در تقابل با یکدیگر، هسته های اولیه زایش کالبدی، کارکردی و سیمای نوین محله لاله زار– فردوسی را پدید آورده اند.

تحلیل پیشران های کلیدی تهدیدهای فرامنطقه ای ایران با رویکرد آینده پژوهی

پریسا قربانی سپهر

تهدیدات فرامنطقه ای به مجموعه اقدامات یا فشارهای نظامی، امنیتی، سیاسی و اقتصادی گفته می شود که از سوی کشورها یا ائتلاف های خارج از یک منطقه جغرافیایی مشخص علیه منافع و امنیت یک کشور اعمال می گردد. این تهدیدات معمولاً با بهره گیری از فاصله جغرافیایی، ابزارهای مدرن جنگ، تحریم های همه جانبه و ایجاد نفوذ در کشورهای همسایه، به دنبال تضعیف ثبات و محدود کردن قدرت منطقه ای هدف هستند. این پژوهش با رویکرد آینده پژوهی انجام شده است تا ضمن واکاوی ساختار سیستمی این تهدیدات، محتمل ترین سناریوی پیش رو ترسیم گردد. روش پژوهش حاضر از نوع آمیخته (کمی-کیفی) است. بدین منظور، شاخص های اولیه از طریق مصاحبه چندمرحله ای با پنل نخبگانی 15 نفر استخراج و با روش دلفی غربال سازی شدند. در مرحله بعد، پرسشنامه تحلیل اثرات متقاطع در اختیار 15 کارشناس و متخصص قرار گرفت و داده ها با نرم افزار MICMAC مورد تحلیل ساختاری قرار گرفتند. پراکنش متغیرها در صفحه تأثیرگذاری-تأثیرپذیری نشان دهنده ناپایداری سیستم تهدیدات فرامنطقه ای ایران است. از میان 49 متغیر بررسی شده در پنج بعد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی-اجتماعی، دفاعی-امنیتی و طبیعی-زیست محیطی، سه متغیر ائتلاف سازی های جدید منطقه ای در محیط پیرامونی کشور با حضور قدرت های جهانی(P3)، فشار به کشورهای طرف قرارداد با ایران به منظور قطع همکاری (P7) و ائتلاف سازی های سیاسی جدید فرامنطقه ای علیه مواضع سیاسی ایران (P1) به عنوان کلیدی ترین پیشران ها متغیرهای دووجهی ریسک/هدف شناسایی شدند. همچنین متغیر مشغول ساختن ذهن مدیران نظام به مسائل داخلی (P8) در رتبه اول تأثیرگذاری مستقیم قرار گرفت. نتایج پژوهش گویا یآن است که آینده تهدیدات فرامنطقه ای ایران در قالب سناریوی «محاصره هوشمند» قابل ترسیم است؛ سناریویی که طی آن قدرت های فرامنطقه ای با ائتلاف سازی منطقه ای و فرامنطقه ای و قطع پیوندهای قراردادی ایران با جهان، کشور را بدون جنگ نظامی تمام عیار، به سمت انفعال راهبردی و کاهش قدرت مانور سوق می دهند. تغییر پارادایم تهدیدات از ماهیت صرفاً نظامی به تهدیدات سیاسی، شناختی و هوشمند، مهم ترین ویژگی آینده این تهدیدات است.

تحلیل چندنمایشی و رابطه چندمقیاسی بین بارش ماهانه عراق با پدیده ENSO (النینیو ـ نوسان جنوبی)

داریوش یاراحمدی

پدیده ENSO به عنوان یکی از مهم ترین نوسان های بین سالانه در سیستم زمین ـ جو محسوب می شود که نقش قابل توجهی در تغییرات بارش مناطق مختلف جهان برعهده دارد. در این مطالعه به منظور شناسایی رابطه چندمقیاسی بین فازهای مختلف ENSO و تغییرات بارش ماهانه کشور عراق از شاخص ماهانه Niño3.4 و آنالیز موجک گسسته با بیشینه همپوشانی (MODWT) و آنالیز موجک پیوسته مورلت استفاده شد. به این ترتیب، نخست با تجزیه چندنمایشی سیگنال بارش ماهانه 16 ایستگاه واقع در عراق (1990-2020) تا شش (6) سطح فرکانسی (مقیاس زمانی ماهانه تا چندین ساله) مشخص شد که سیگنال بارش تمامی ایستگاه ها از الگوی رفتاری نسبتاً مشابه با دامنه نوسان های متفاوتی پیروی می کنند. بدین ترتیب که دامنه نوسان های بارش در مقیاس های زمانی ماهانه و فصلی برای ایستگاه های شمالی و کوهپایه ای (کرکوک، موصل و خانقین) شدیدتر از سایر مناطق عراق بوده که نشاندهنده فاصله کمتر بین ماه بارشی با ماه خشک در مناطق شمالی عراق است. همچنین روند کلی سیگنال A6 تمامی ایستگاه ها برای بازه زمانی 1995-2010 کاهشی بوده که شدت این روند در مناطق جنوبی و مرکزی عراق شدیدتر از منطقه شمالی است. نتایج تحلیل همبستگی و همبستگی موجکی چندمقیاسی نشان از رابطه مثبت و چندمقیاسی بین پدیده ENSO و بارش ماهانه عراق دارد که با کاربرد آزمون معناداری سوروگیت مشخص شد که این رابطه برای سطوح 1 تا 3 موجکی معنادار نیست و تنها برای مقیاس های زمانی 5/1 -3 سال و 5/2-5/5 سال (سطوح 4 و 5 موجکی) معنادار است. بنابراین بارش های عراق با رخداد ال نینیو یا فاز گرم ENSO، گرایش به افزایش و با رخداد لانینیا (فاز سرد)، گرایش به کاهش دارند.

بنیان‌های اقلیمی سازماندهی فضای شهری؛ رهیافتی به سوی شهر اقلیم‌ بنیاد

نرجس سادات حسینی نصرآبادی

با توجه به جایگاه محوری شهرها در سلسله مراتب قدرت فضایی، شناسایی عوامل بنیادین تأثیرگذار بر تکوین، توسعه و پایداری آنها از ضروریات جغرافیای سیاسی معاصر است. در این میان، «اقلیم» نه یک متغیر محیطی صرف، بلکه یک عامل ژئوپلیتیک تعیین کننده در سازمان فضایی شهرها می باشد. این پژوهش با هدف نظریه پردازی در حوزه جغرافیای سیاسی شهری، از روش داده بنیاد زمینه مند بهره گرفته و با استفاده از راهبرد تلفیقی شامل مطالعات اسنادی نظام مند و داده های میدانی، به کشف و تبیین الگوهای سازمان فضایی شهر در تعامل با مؤلفه های اقلیمی پرداخته است. فرآیند کدگذاری سه مرحله ای منجر به استخراج مفاهیم پایه، مقوله های محوری و در نهایت پارادایم شهر اقلیم بنیاد شده است. دستاورد این پژوهش، ارائه چارچوب مفهومی نوین است که می تواند مبنای برنامه ریزی های آتی شهری قرار گیرد و به تبیین نقش مؤلفه های اقلیمی، در گونه شناسی شهری، برنامه ریزی آمایش سرزمین و تدوین سیاست های توسعه شهری بپردازد. یافته ها مؤید آن است که اقلیم نه تنها بر شکل کالبدی (الگوی معماری بادگیرهای یزد) و کارکردی شهر، بلکه بر راهبردهای کلان سیاسی (الگوی مهاجرت های اقلیمی) و برنامه ریزی های توسعه (استانداردهای ساختمان سازی سبز) اثر مستقیم دارد. بر این اساس، این مقاله استدلال می کند که شهرهای آینده، مولفه های قدرت و مزیت رقابتی خود را بر پایه شاخص هایی چون امنیت آبی، تاب آوری اقلیمی و دسترسی به انرژی پاک بازتعریف خواهند کرد. در نتیجه، نظریه «شهر اقلیم بنیاد» به عنوان یک چارچوب مفهومی نوین، می تواند عرصه جدیدی را در ادبیات علمی جغرافیای سیاسی شهر و برنامه ریزی فضایی بگشاید و نقشه ژئوپلیتیک شهرهای قرن بیست و یکم را ترسیم نماید.

برآورد مقادیر مفقود شاخص جهانی امنیت آب با بهره‌گیری از الگوریتم‌های یادگیری ماشین و تحلیل عوامل محیطی، مکانی و انسانی

محمد کمانگر

بحران جهانی آب، با کمبود داده های مکانی دقیق در شاخص های فشار آبی مانند Baseline Water Stress (BWS)، چالش های جدی در سیاست گذاری و مدیریت منابع ایجاد کرده است. این پژوهش، با بهره گیری از الگوریتم XGBoost – به عنوان یکی از کارآمدترین روش های یادگیری ماشین برای مدل های رگرسیون – مقادیر گمشده BWS را در مقیاس جهانی تخمین می زند. متغیرهای کلیدی شامل رطوبت خاک، عوامل اقلیمی (بارش، دما، تبخیر-تعرق)، کاربری اراضی و ارتفاع، بر اساس داده های Aqueduct Water Risk Atlas 4.0 و منابع سنجش از دور انتخاب شده اند. مدل، با پیش پردازش جامع داده ها و تنظیم بهینه پارامترها، حدود ۷۱٪ واریانس داده های واقعی را توضیح می دهد(71/0= R2) با خطای متوسط مطلق (72/0= MAE) و ریشه میانگین مربعات خطا (14/1= RMSE) در مقیاس 5-0 که عملکرد رقابتی نسبت به مطالعات پیشین نشان می دهد. تحلیل اهمیت ویژگی ها حاکی از برتری رطوبت خاک (35.41٪) به عنوان شاخص یکپارچه هیدرولوژیکی، اقلیم (24.58٪) به عنوان موتور چرخه آب، کاربری اراضی (18.30٪) و جمعیت (16.04٪) به عنوان عوامل انسانی، و ارتفاع (5.67٪) به عنوان متغیر توپوگرافی است. نقشه تکمیل شده BWS، الگوهای ناهمگون فشار آبی را برجسته می سازد: کانون های بحرانی در خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب آسیا، و امنیت بالاتر در مناطق استوایی و معتدل. این مدل، ابزاری عملی برای سیاست گذاران در شناسایی مناطق پرریسک، توسعه سیستم های هشدار زودهنگام و برنامه ریزی پایدار منابع آب ارائه می دهد. محدودیت های واریانس باقیمانده (۲۹٪) بر لزوم ادغام داده های اقتصادی-اجتماعی و کالیبراسیون محلی تأکید دارد و گامی محوری در مقابله با بحران آب جهانی به شمار می رود.

شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های تاب‌آوری منطقه‎‌ای در مواجهه با سیل، یک بررسی فراترکیب از مطالعات پیشین

جمیله توکلی نیا

تاب آوری منطقه ای یکی از مفاهیم برجستۀ رویکردِ اخیرِ تاب آوری است که در مواجهه با بحران های مختلف طیبعی و انسانی مورد توجه پژوهشگران بوده است. افزایش بلایای سیل از مواردی است که پژوهش های زیادی را به سمت تاب آوری منطقه ای سوق داده است. با وجود پژوهش های انجام شده، اما در شناسایی مؤلفه های تاب آوری منطقه ای پیوستگی و انسجام لازم وجود نداشته است. از سوی دیگر در دسته بندی های مختلفِ ارائه شده، رتبه بندی و اولویت بین مؤلفه های تاب آوری منطقه ای به صورت کلی تعیین نشده است. پژوهش حاضر به منظور شناسایی مؤلفه های اصلی تاب آوری منطقه ای در قالب یک مدل قابل استناد و همچنین تعیین اولویت بین این مؤلفه ها، به مطالعه پژوهش های مرتبط پیشین پرداخته است. بنابراین در پاسخ به دو سوال 1. مؤلفه های اصلی مرتبط با تاب آوری منطقه ای کدامند؟ و 2. کدام یک از مؤلفه های تاب آوری منطقه ای در مقابله با سیل مؤثرتر است؟ از روش تحلیل فراترکیب استفاده نموده است. بدین ترتیب در مرحلۀ نخست، مقالات مرتبط در فاصله زمانی 2015 تا 2023 انتخاب و اعتبارسنجی شد، سپس با استفاده از انواع کدگذاری، شاخص های تاب آوری منطقه ای، شناسایی و دسته بندی گردید. این دسته بندی براساس سه اصل اشراف نظری پژوهشگران، نظر خبرگان و رویکرد همپوشانی انجام شده است. نتایج نشان داد، تعداد 6 مؤلفۀ اقتصادی، اجتماعی، منابع فرهنگی، جغرافیا، زیرساخت کالبدی و تاب آوری به عنوان مؤلفۀ های اصلی تاب آوری منطقه ای در مواجهه با ریسک سیل شناسایی شدند. همچنین به منظور رتبه بندی و تعیین اولویتِ بین مؤلفه های شناسایی شده، از تحلیل دیمتل و تحلیل مکمل ساختاری تفسیری ISM، استفاده شده است. نتایج تحلیل ها نشان داد، مؤلفۀ اقتصادی به عنوان یک متغیر مستقل با میزان نفوذ بالاتر، از تأثیرگذاری بیشتری بر سایر عناصر سیستم در مواجهه با سیل برخوردار بوده است. همچنین در تحلیل مؤلفه های میانجی(اتصالی) نیز مؤلفه تاب آوری در رتبه نخست قرار داشته است. با توجه به اینکه دو مؤلفۀ اقتصادی و تاب آوری به ترتیب به عنوان مؤلفه های مستقل و میانجی از میزان اثرگذاری بالاتری برخوردار بوده اند. بنابراین، برای تسریع برنامه های تاب آوری منطقه ای و در نتیجه، فراهم کردن ظرفیت های بیشتر برای مقابله با ریسک سیل، تأکید بر تاب آوری اقتصادی به عنوان اولویتِ نخستِ برنامه های تاب آوری منطقه ای ضروری است.

مرور نظام‌مند مقاله‌‌های نمایه شده اسکپوس در موضوع «شهر/ شهرهای» ایرانی

تاج الدین کرمی

در سال های اخیر «شهر» به عنوان اصلی ترین سکونتگاه انسانی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. شهرها به مثابه موتور رشد و کانون عمده چالش های فزاینده توسعه در ابعاد محیط زیستی، اجتماعی- اقتصادی، سیاسی- نهادی، کالیدی- فضایی و ... وجوه پیچیده و متنوعی یافته و مطالعه شهر را به حوزه ای پیچیده و میان رشته ای تبدیل کرده است. ایران نیز کشوری است که روند شهری شدن سریع خود را پس از نیمه دوم قرن بیستم آغاز، تسریع و به انجام رسانده است. با این وجود، گسترش مطالعات نظام مند شهری در موضوع شهر و ابعاد حیاتی آن با تأخیر گسترش یافت. هدف مقاله حاضر مرور نظام مند پژوهش های منتشر شده دارای نمایه های معتبر بین المللی است. به این منظور تمامی مقالات مربوط به موضوع «شهرهای ایران» در پایگاه علمی اسکوپوس 1964 تا 2026 مورد تحلیل قرار گرفت. جهت استخراج و مصورسازی یافته ها از ابزارهای کتابخانه Bibliometrix در محیط برنامه نویسی Rstudio و VOSviewer که بتوانند یافته های مناسب تری را ارائه بدهند، استفاده شد. نتایج پژوهش نشان می دهد که در سال های اخیر حجم پژوهش ها در خصوص شهرهای ایران به طور قابل توجهی گسترش یافته است. بر این اساس محققان فعال در زمینه های تخصصی بهداشت محیط، زمین شناسی و اپیدمولوژی نقش پررنگی در انتشار پژوهش های خود در مجلات دارای نمایه بین المللی داشته اند. اما نقش رشته هایی که به طور تخصصی به مطالعه شهر می پردازند (مانند شهرسازی، برنامه ریزی شهری، مدیریت شهری، معماری و ...) کم رنگتر بوده است. به علاوه تحلیل هم رخدادی کلمات کلیدی نیز در زیرنظام مسائل طبیعی- اکولوژیک، اجتماعی- سلامتی، سیاسی- مدیریتی و کالبدی- فضایی نشان می دهد که مقاله های منتشرشده عمدتاً بازتاب دهنده مسائل و چالش های شهری ایران بوده و کمتر به بیان نوآوری ها و راحل های نوآورانه برای حل مسائل پرداخته اند.

تحلیل خطر زلزله خیزی بر اساس پارامترهای رابطه گوتنبرگ – ریشتر در منطقه ارومیه

علی نصیری

هدف از این مطالعه بررسی خطر زلزله خیزی منطقه ارومیه با تعیین پارامترهای a و b رابطه بزرگی- فرکانس گوتنبرگ -ریشتر است. برای این منظور 4 زون چشمه لرزه زای مختلف در منطقه پژوهشی بر اساس داده های تکتونیکی و لرزه نگاری شناسایی سپس با استفاده از متدهای تحلیل فضایی زمین آمار در محیط ARCGIS 10.3 پهنه بندی شد. در این پژوهش مقدار b را که شیب رابطه فرکانس - بزرگی رابطه گوتنبرگ - ریشتر است از روش حداکثر درستنمایی (ML) محاسبه گردید. همچنین، میانگین دوره های بازگشت، محتمل ترین حداکثر بزرگی در بازه زمانی t سال و احتمال وقوع زلزله با بزرگی M => 7 در بازه های زمانی t سال را برآورد کردم. سپس نقشه لایه های مقادیر ارزش پارامترهای a و b را با استفاده از روش ML تولید کردم. بدین طریق کمترین مقدار b 414/0 را در زون لرزه ای 1 و بیشترین در زون 2 برابر 96/0 زون های 3 و4 بترتیب 553/0 و 72/0 به دست آوردم. این نتایج قویاً از مقدار احتمال (90 درصدی) پشتیبانی می شود که بزرگترین زلزله ای با بزرگی بیشتر یا مساوی 6 ریشتر در زون های 3 و 4 رخ می دهد. میانگین کمترین دوره بازگشت چنین زلزله ای با بزرگی مذکور بترتیب 79 و 169 سال در زون های 3 و 4 منطقه برآورد کردم. محتمل ترین زلزله ای با بزرگی 6 و بالاتر در 100 سال آینده در 4 زون منطقه برآورد کردم و بالاترین مقدار مقیاس بزرگی زلزله در زون 4 (7/7 M=) تعیین شد. بر اساس پارامترهای رابطه مذکور و نوع رژیم تکتونیکی منطقه زون های 3و 4 که غالباً نواحی جنوب غرب و شمال منطقه را پوشش می دهد خطرناکترین زون ها از نظر خطرات لرزه خیزی در منطقه ارومیه تعیین شدند.