تحلیل فضایی مخاطرات محیطی

ارزیابی تاثیر تغییر اقلیم بر تغییرات حجمی و توزیع زمانی جریان رواناب ناشی از ذوب برف (مطالعه موردی : حوضه آبخیز منتهی به سد امیرکبیر)

فاطمه فلاحتی

برف منبعی مطمئن در تامین آب بوده و آگاهی از توزیع و مقدار آب موجود در آن، می تواند در مدیریت منابع آب بسیار حیاتی باشد . بنابراین با توجه به تغییر اقلیم و تغییر زمان ذوب برف ،پیش بینی زمان ورود آب حاصل از ذوب برف به چرخه مصرف آب ،جهت برنامه های ریزی های محیطی از اهمیت بسزایی برخوردار است . هدف از انجام این تحقیق بررسی تغییرات حجمی و توزیع زمانی جریان ناشی از ذوب برف در سالهای آتی با تلفیق علم سنجش از دور و GIS و مدلهای اقلیمی می باشد . به منظور بررسی تاثیرات اقلیم بر بارش و دما در این حوضه از مدلهای جدید ncc_noresm1_m و ncar_ccsm4 استفاده شد که تحت سناریوهای RCP2.6 ،RCP4.5 ،RCP6.0 و RCP8.5 اجرا شدند . دما و بارش در چهار دوره آتی ( 2021-2030 ،2031-2040 ،2041-2050 و 2051-2060 )تحت هر چهار سناریو محاسبه شدند . همچنین برای تعیین سطح پوشش برف در حوضه از تصاویر روزانه پوشش برف MODIS (Mod 10 A1) استفاده شده است . از بررسی ارتباط بین مساحت پوشش برف با دما و بارش مشاهده شده ، به منظور پیش بینی سطح پوشش برف در آینده استفاده شده است . نتایج سناریو های RCP ،نشان دهنده افزایش دما و کاهش بارش و پوشش برف در آینده درمنطقه مورد مطالعه می باشد . بررسی رواناب ذوب برف در دوره مشاهداتی (2015-2010) نیز نشان داد حدود 82 درصد از رواناب سالانه در حوضه مورد مطالعه به ذوب برف مربوط است . بیشترین رواناب ناشی از ذوب برف در طول فصل بهار بویژه اواخر این فصل تا اوایل تابستان اتفاق می افتد .نتایج بررسی سناریوهای آینده نشان داد نه تنها سهم ذوب برف از مجموع آب تولید شده در سال کاهش خواهد یافت ، بلکه با تغییر زمان حداکثر ذوب برف از اواخر بهار به اواسط زمستان تا اواسط بهار ، از توزیع مناسب آب حاصل از ذوب برف در طول سال کاسته می شود

تحلیل اثر آب‎وهوای نامساعد گرم بر مرگ‎ومیر ناشی از بیماری‎های قلبی در کلانشهر تهران: دیدگاه آب‎وهواشناسی سینوپتیک

بهلول علیجانی

‎‎‎‎‎‎ از روش تحلیل عاملی با استفاده از آرایه Pخوشه‎بندی نمرات عاملی متغیرها به روش وارد به دو توده آبوهوایی مساعد و نامساعد تقسیم شد. میانگین دمای حداکثر(تاثیرگذار) توده هوایی نامساعد ֯34 سانتی گراد، فشارکمتر، وزش باد ملایم و خشکی و ساعات آفتابی بیشتر شرایط هوایی نامساعد را تشکیل داده که طبق نتایج باعث افزایش34 درصدی مرگومیرها نسبت به آبوهوای مساعد بوده است.67% مرگ‎ومیرها همزمان با توده هوای نامساعد بوده است. همچنین بررسی اپیدمیولوژیک مرگ‏ومیرها نتایج پژوهش های پیشین در این زمینه را تایید کرده و نشان می‏دهد که رخداد مرگومیر در سنین بالا و همچنین در مردان بیشتر از زنان است. واضح است که نمی‎توان تمامی مرگ‎ومیرها را ناشی از اثر آبوهوا دانست ، اما نتایج نشان می دهد که در تغییر شرایط آب و هوایی ، تعداد مرگ و میر ها تغییر میکند .همچنین برای مطالعه اثر آبوهوا بر مخاطرات انسانی بهتر است اثر تمامی متغیرها بصورت یکجا و همزمان بر انسان مطالعه شود.

تحلیل فضایی و ارزیابی آلودگی و ریسک سلامت عناصر سنگین (Cd, Cr, Cu, Ni Pb) موجود درغبار ریزشی شهر تهران

فاطمه ارسلانی

هدف پژوهش حاضر محاسبه ی سطح آلودگی و ریسک سلامت عناصر سنگین (Cd,Cr,Cu,Ni,Pb) موجود در غبار ریزشی شهر تهران و تحلیل فضایی آن است. بدین منظور غبار ریزشی با استفاده از تله رسوب گیر MDCOدر 28 ایستگاه شهر تهران در دوره آماری (31/3/97- 01/01/97) جمع آوری شد. جهت شناسایی و تعیین غلظت عناصر سنگین موجود در غبار ریزشی از آنالیز XRF، تحلیل فضایی آن از روش درونیابی کریجینگ و تعیین سطح آلودگی و محاسبه ریسک سلامت از شاخص آلودگی، شاخص جامع آلودگی و خطر سرطان زایی و غیرسرطان زایی استفاده شد. براساس محاسبات انجام شده مقادیر شاخص آلودگی و شاخص جامع آلودگی به ترتیب Pb>Cd>Cu>Cr>Ni است. بر اساس این شاخص آلودگی تهران در بیشتر مناطق زیاد و در مناطق حاشیه ی شرقی شدید است. مقادیر شاخص خطر (HI) کل مسیرهای جذب در کودکان به ترتیب کروم> سرب> نیکل> مس> کادمیوم و در بزرگسالان به ترتیب کروم> سرب> کادمیوم> مس> نیکل می باشد. خطر سرطان زایی(CR) در کودکان و بزرگسالان به ترتیب کروم> کادمیوم> سرب>نیکل می باشد. در هر دو گروه سنی کروم دارای بیشترین خطر سرطان زایی (بیشتر از^6-10×1) و نیکل کمترین خطر را دارد. کودکان بیشتر از بزرگسالان در معرض خطر قرار دارند. ارزیابی ریسک سلامت(HQ, HI, CR) نشان داد که آلودگی عناصر سنگین مورد مطالعه زیر آستانه قابل قبول برای خطرات سرطان زا و غیرسرطان زا است. بنابراین از نظر سرطان زایی خطری ندارد.

شاخص سازی و تاثیر مراکز فشار منطقه ای بر بارش های سواحل شمالی خلیج فارس و دریای عمان

حلیمه کارگر

استقرار در کمربند خشک جهان، تسلط پرفشارهای جنب حاره ای و فاصله از منابع رطوبتی، ایران را بطور منطقه ای از نعمت ریزش های جوی محروم می کند، در این شرایط بر هم کنش های منطقه ای سیستم های فشار در تشکیل و انتقال توده های هوای مرطوب از اقیانوس ها و دریاها مجاور، نقش مهمی در ریزش های جوی ایران دارند. پژوهش حاضر به منظور معرفی شاخص های SAI وMAI تهیه شده است. این شاخص ها اختلاف ارتفاع ژئوپتانسیل بین مراکز فشار در تراز 700 هکتوپاسکال در سواحل جنوبی ایران را نشان می دهد. شاخص MAI اختلاف فشار بین مرکز چرخندمدیترانه و واچرخندعربستان و شاخص SAI اختلاف فشار بین چرخندسودانی و واچرخندعربستان را در تراز فوق نشان می دهد. روش کار به این صورت بود که در ابتدا 213 روز بارشی از بین 10956 روز بارشی از سال 1984-2013 (که حداقل 50 درصد از ایستگاه های منطقه دارای بارش بوده باشند) انتخاب شد. سپس نقشه های ترازهای 700 هکتوپاسکال و تراز دریا تهیه شد و شاخص MAI در 5 طبقه شناسایی شد. نتایج نشان داد هر چه مقدار شاخص MAI بیشتر می شود تعداد سامانه های بارشی کمتر و شدت بارش بیشتر می شود. بیشترین سامانه های بارشی زمانی اتفاق افتاده که شاخص MAI به 100 تا 150 ژئوپتانسیل متر رسیده است. علاوه بر این تمرکز بارش ها در ماه فوریه زمانی رخ داده که شاخص MAI به 200 ژئوپتانسیل متر و بالاتر رسیده است. در ادامه ، شاخص SAI نیز در 5 طبقه شناسایی شد. بیشترین سامانه ها در طبقه سوم با مقدار شاخص SAI بین 100 تا 150 ژئوپتانسیل متر رخ داده اند. علاوه بر این هر چه مقدارشاخص SAI بیشتر،تعداد سامانه های بارشی کمتر و میانگین بارش افزایش می یابد.

واکاوی الگوهای همدیدی-دینامیکی و بررسی روند تغییرات بارش برف فراگیر در نیمه غربی ایران

بهلول علیجانی

در این پژوهش مهمترین الگوهای همدیدی موجد بارش برف فراگیر در نیمه غربی ایران مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور داده های کد هوای حاضر و عمق برف 36 ایستگاه سینوپتیک طی دوره آماری 1371-1400، برای ماه های مهر تا اسفند، از سازمان هواشناسی کشور دریافت شد. جهت بررسی بارش های برف فراگیر، روزهایی که بیش از 70 درصد منطقه مورد مطالعه هم زمان شاهد ریزش برف بود، به عنوان یک روز فراگیر استخراج شدند. به منظور انجام تحلیل های همدیدی-دینامیکی در مورد بارش های برف فراگیر در نیمه غربی ایران، از روش طبقه بندی با استفاده از تحلیل خوشه ای استفاده شد و نقشه های روزهای نماینده از جمله دمای جو، شار رطوبت، ارتفاع ژئوپتانسیل، تاوایی، جبهه زایی، جت استریم، شاخص امگا و داده های باد مداری و نصف النهاری ترسیم شد. تحلیل روند نیز با استفاده آزمون من-کندال انجام شد. نتایج نشان داد که 4 الگو به بهترین نحو بارش های برف فراگیر در منطقه مورد مطالعه را توجیه می نمایند. بر اساس نتایج در همه الگوها، در تراز دریا، برخورد هوای سرد و خشک عرض های شمالی با هوای گرم و مرطوب عرض های جنوبی، موجب تشکیل میدان های جبهه زایی در نیمه غربی ایران شده است. در تراز 500 هکتوپاسکال، شدت یافتن جریان های نصف النهاری در بادهای غربی باعث ایجاد مراکز بسته و در نتیجه تغییر جریان در مسیر بادهای غربی شده و قرار گرفتن نیمه غربی ایران در شرق ناوه ارتفاعی و سردچال، شرایط مورد نیاز جهت صعود هوا را فراهم کرده است. همچنین هیچ گونه روندی در تعداد روزهای فراگیر برف در نیمه غربی ایران در سطوح معنی داری مورد آزمـون، دیـده نشـد اما؛ تعداد روزهای برف فراگیر در طول زمان روندی کاهشی داشته است. در مجموع می توان نتیجه گرفت که به دلیل گرم شدن زمین و تغییر اقلیم تعداد روزهای فراگیر برفی کاهش یافته است و این تغییرات منجر به کوتاه شدن چشمگیر فصل برف شده است

ارزیابی ریسک فرونشست در دشت ایوانکی با استفاده از عوامل محیطی و تصاویر راداری

امیر صفاری

فرونشست یکی از مهم ترین مخاطرات طبیعی است که در طی سال های اخیر بسیاری از دشت های کشور را دربرگرفته است. از جمله دشت هایی که با این مخاطره مواجه شده است، دشت ایوانکی در استان سمنان است. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به ارزیابی ریسک فرونشست و برآورد نرخ فرونشست در این دشت پرداخته شده است. در این تحقیق از تصاویر راداری سنتینل 1، تصاویر ماهواره لندست و لایه رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM به عنوان مهم ترین داده های تحقیق استفاده شده است. مهم ترین ابزارهای پژوهش، GMT^{^[1]}، ArcGIS و Super Decisions بوده است. همچنین در این پژوهش از مدل های تلفیفی منطق فاری-ANP و سری زمانی SBAS استفاده شده است. این پژوهش در دو مرحله انجام شده است که در مرحله اول به ارزیابی ریسک فرونشست و در مرحله دوم به برآورد نرخ فرونشست در دشت ایوانکی پرداخته شده است. بر اساس نتایج حاصله، 251 کیلومترمربع از وسعت منطقه مورد مطالعه (معادل 5/58 درصد از وسعت منطقه) دارای میزان ریسک فرونشست زیاد و خیلی زیادی است که عمدتا منطبق بر مناطق جنوبی دشت ایوانکی است. همچنین نتایج روش سری زمانی SBAS نشان داده است که دشت ایوانکی در طی دوره زمانی 6 سال بین 28 تا 533 میلی متر فرونشست داشته است. با توجه به اینکه ، طبقه ریسک زیاد دارای بیش ترین میزان فرونشست در محدوده مطالعاتی بوده است، بنابراین می توان گفت که بین طبقات ریسک فرونشست با تصاویر راداری ارتباط قوی برقرار است و صحت نتایج طبقات ریسک فرونشست مورد تایید است.

سنجش تاب‌آوری کالبدی فضایی ناحیه ۲ کلانشهر کرج بر اساس معیارهای پایداری در برابر مخاطرات محیطی

نوید سعیدی رضوانی

مقدمه: تاب آوری کلید پایداری شهر است و با کاهش آسیب پذیری، محیطی پایدار برای شهرها ایجاد می کند و نقش اساسی در کاهش آسیب پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی ایفا می کند. که از این رو هدف پژوهش حاضر می باشد.
روش پژوهش: روش پژوهش حاضر، توصیفی-تحلیلی و از نظر هدف کاربردی است. هدف، سنجش میزان تاب آوری منطقه ۲ کرج و شناسایی نقاط ضعف و قوت آن در برابر مخاطرات محیطی می باشد. پژوهش با ترکیبی از داده های برگرفته از اسناد آماری و گزارشات مکتوب و داده های پرسشنامه حاصل از پیمایش می باشد. نمونه آماری پژوهش 30 نفر از متخصصان مرتبط با مدیریت بحران منطقه 2 کرج می باشند که با استفاده از روش گلوله برفی پرسشنامه میان آن ها توزیع گردید. روش تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آماره های میانگین، انحراف از معیار و تحلیل عاملی می باشد.
یافته ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که تقویت تاب آوری این منطقه از طریق ارتقای کیفیت زیرساخت های کالبدی، بهبود مدیریت ساخت و سازها و رعایت استانداردهای معماری و اصول برنامه ریزی شهری می تواند به کاهش آسیب پذیری و ایجاد محیطی پایدار و مقاوم منجر شود. همچنین ارزیابی پایداری ابنیه نشان می دهد که میانگین شاخص های آن در منطقه 2 به میزان 45/4 به دست آمد.
نتیجه گیری: میانگین شاخص های سازمان فضایی نیز 43/4 ، ویژگی های جغرافیایی نیز 57/4 و پایداری زیرساخت ها 8/4 به دست آمد. این امر حاکی از وضعیت مطلوب شاخص های تاب آوری و پایداری در منطقه 2 کرج است. بارهای عاملی نشان می دهد ضرایب عامل ها بالای 6/0 است، که نشان دهنده اعتبار شاخص های تاب آوری است. بنابراین می توان تاب آوری و پایداری شهری منطقه را مطلوب تا خیلی مطلوب ارزیابی کرد.

بررسی‌نقش آب‌وهوا،ژئومورفولوژی و هیدرولوژی در ایجاد مخاطرات محیطی در پارک ملی و منطقه حفاظت شده سالوک.

غلامرضا مقامی مقیم

اهداف: هدف اصلی و کلی این تحقیق شناسایی مخاطرات طبیعی تهدید کننده پارک ملی و منطقه حفاظت شده سالوک بود. در این راستا براساس فرضیات این تحقیق علاوه بر هدفی اصلی سه هدف جزئی نیز برای آن تعیین گردید. در اهداف جزئی شناسایی خطرات ناشی از شرایط آب و هوایی، ژئومورفولوژیکی و هیدرولوژیکی مدنظر می باشد.
روش پژوهش: این تحقیق با روش میدانی و کتابخانه ای و به شیوه تحلیلی توصیفی انجام شد. هدف مطالعات میدانی شناسایی گونه های گیاهی و جانوری این پارک و منطقه حفاظت شده بود که با استفاده از مصاحبه با محیط بانان، مردم ساکن در روستاهای مجاور پارک، نتایج سرشماری های انجام شده توسط سازمان محیط زیست انجام شد. در مطالعات کتابخانه ای مفاهیم و تعاریف مرتبط با محیط زیست و مخاطرات طبیعی از کتاب های موجود در کتابخانه ها، اسناد سازمان محیط زیست استخراج گردید. جهت مطالعه آب وهوای منطقه از آمار ایستگاه های هواشناسی منطقه استفاده شد.
یافته ها: مطالعات اولیه این فرض را تداعی نمود که ممکن است مخاطرات آب و هوایی، ژئومورفولوژیکی و هیدرولوژیکی مهمترین مخاطرات طبیعی این پارک باشند. براساس مطالعات انجام شده، مخاطرات آب وهوایی شامل خشکسالی، سرمازدگی و یخبندان تاثیرات بیشتری در منطقه مورد مطالعه دارند. مخاطرات ژئومورفولوژیکی این پارک ناشی از فرایندهای دینامیک بیرونی ازجمله حرکات دامنه ای لغزش و ریزش و فرسایش است در مرتبه دوم قرار می گیرد و مخاطرات هیدرولوژیکی به خصوص سیلاب های رودخانه ای در شرق این پارک در دره رودخانه روئین و مخروط افکنه های جنوبی این پارک در رده سوم قرار می گیرند.
نتیجه گیری: مهمترین نتیجه حاصل از این پژوهش این است که مخاطرات طبیعی این پارک به صورت طبیعی به عنوان یک عامل تعدیل کننده اکولوژیکی عمل می نمایند. و این مخاطرات زمانی می تواند بر این پارک اثرات زیانبار داشته باشند که با دخالت های منفی انسانی در تعامل باشند اما اگر با اقدامات مثبت انسانی همسو باشند اثرات آنها تأثیر مخرب قابل توجهی در این پارک نخواهند داشت.

تحلیل رخداد بارش‌های رگباری در استان چهارمحال و بختیاری

احمد مزیدی

هدف: استان چهارمحال و بختیاری به دلیل موقعیت کوهستانی و تأثیرپذیری از سامانه های جوی مدیترانه ای و سودانی، طی سال های اخیر بارش های شدید و نوسانات هیدرولوژیکی قابل توجهی را تجربه کرده است. این شرایط منجر به وقوع سیلاب های ناگهانی و تهدید منابع آب در منطقه شده است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف تحلیل شدت بارش های رگباری، برآورد مقادیر آن در دوره های بازگشت مختلف و ترسیم منحنی های شدت–مدت–فراوانی (IDF) و نقشه های پراکندگی فضایی برای چهار ایستگاه کوهرنگ، فارسان، شهرکرد و بروجن انجام گرفت.
روش پژوهش: داده های بارش طی یک دوره آماری ۲۰ ساله استخراج شد و شدت بارش برای تداوم های زمانی ۱۵ تا ۱۴۴۰ دقیقه محاسبه گردید. در ادامه، بیشینه شدت بارش در دوره های بازگشت ۲، ۵، ۱۰، ۲۵، ۵۰، ۱۰۰ و ۲۰۰ سال با بهره گیری از توزیع های آماری مختلف شامل گمبل، نرمال، پیرسون نوع ۵ و ویبول برآورد شد. افزون بر این، از روش های درون یابی مکانی برای نمایش الگوهای پراکندگی شدت بارش در سطح استان بهره گرفته شد.
یافته ها: نشان داد که توزیع گمبل بهترین برازش را با داده های مشاهده ای داشته است. همچنین مشخص گردید که با افزایش مدت زمان بارش، شدت بارش کاهش یافته و با افزایش دوره بازگشت، شدت افزایش یافته است. نتایج فضایی نیز حاکی از آن بود که بیشترین شدت بارش در نواحی مرتفع شمال غربی استان ایستگاه کوهرنگ رخ داده و به سمت جنوب و شرق کاهش یافته است.
نتیجه گیری: استفاده از توزیع های آماری، به ویژه گمبل، امکان مدل سازی دقیق بارش های رگباری را در استان فراهم می کند. و طراحی سازه های هیدرولوژیکی باید بر اساس الگوهای پراکندگی شدت بارش در کل استان انجام گیرد.

ارزیابی وضعیت و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع فرونشست محدوده شهری و پیرامون شهری گرمسار

مهدی صفری نامیوندی

هدف: فرونشست زمین از جمله مخاطراتی است که بسیاری از دشت های ایران از جمله دشت های استان سمنان را دربرگرفته است. با توجه به اینکه مخاطره فرونشست با اثرات زیانبار زیادی همراه است، در این پژوهش به ارزیابی وضعیت فرونشست محدوده شهری و حاشیه شهری گرمسار و تحلیل عوامل موثر در وقوع آن پرداخته شده است.
روش پژوهش: در این تحقیق از تصاویر راداری سنتینل ۱، تصاویر ماهواره لندست و اطلاعات مربوط به منابع آب های زیرزمینی منطقه به عنوان مهم ترین داد ه های تحقیق استفاده شده است. مهم ترین ابزارهای تحقیق، نرم افزارهای ArcGIS ، GMTو سامانه گوگل ارث انجین بوده است. در این تحقیق ابتدا با استفاده از روش سری زمانی SBAS، نقشه میزان فرونشست منطقه تهیه شده است و سپس به بررسی ارتباط آن با وضعیت افت منابع آب زیرزمینی و نوع کاربری های اراضی منطقه پرداخته شده است.
یافته ها: بر اساس نتایج بدست آمده، محدوده مطالعاتی در طی دوره زمانی یک ساله (از ژانویه ۲۰۲۱ تا ژانویه ۲۰۲۲) بین ۱۲ تا ۷۹ میلی متر فرونشست داشته که بیش ترین میزان فرونشست منطقه مربوط به مناطق حاشیه جنوبی شهر گرمسار بوده است.
نتیجه گیری: نتایج این تحقیق نشان داده است که میزان افت سالانه منابع آب زیرزمینی در چاه های جنوبی منطقه بیش از ۲ متر بوده است و با توجه به اینکه بیش ترین میزان فرونشست نیز مربوط به این مناطق بوده است، بنابراین می توان گفت دلیل اصلی فرونشست منطقه افت منابع آب زیرزمینی بوده است. همچنین بر اساس نتایج حاصله، توسعه ساخت و سازهای انسانی، خصوصا سازه های سنگین نیز در تشدید فرونشست رخ داده موثر بوده است.

ارزیابی تطبیقی عملکرد دهیاران در مدیریت بحران بر اساس شرح وظایف نهاد دهیاری در دو دوره متوالی

مریم قاسمی

نقاط روستایی، به دلیل روابط تنگاتنگ با محیط طبیعی و داشتن توان های محدود، آسیب پذیری بالایی در مواجهه با بحران ها دارند. با تشکیل دهیاری ها به عنوان نهاد مدیریت روستایی در روستاهای کشور، امکان مناسبی برای پیگیری، زمینه سازی و تداوم برنامه های مربوط به ایمنی و مدیریت بحران در جامعه ی روستایی فراهم آمد. بر این اساس هدف پژوهش حاضر سنجش عملکرد دهیاران دوره پنجم و ششم در مدیریت بحران روستایی می باشد. منطقه مورد مطالعه بخش مرکزی شهرستان بجنورد در استان خراسان شمالی است. روش تحقیق پژوهش حاضر توصیفی-پیمایشی می باشد. از نظر هدف کاربردی و از منظر زمانی، در دو مقطع زمانی 1397 و 1401 انجام شد. ابزار گرداوری اطلاعات، پرسشنامه محقق ساخته می باشد. مطابق شرح وظایف نهاد دهیاری 14 وظیفه در زمینه مدیریت بحران برای دهیاران در سه مرحله قبل، حین و بعد از وقوع بحران تعریف گردیده است. از مجموع 77 آبادی دارای سکنه، دهیاران 44 روستا در بخش مرکزی شهرستان بجنورد جمعا 88 دهیار در دو مقطع زمانی سوالات پرسشنامه پاسخ داده اند. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آژمون های تی دو نمونه مستقل و تی تک نمونه ای در نرم افزار SPSS انجام شد. نتایج نشان داد 99 درصد روستاهای مورد بررسی در معرض سیل و 95 درصد در معرض زلزله هستند. به منظور مقایسه عملکرد دهیاران طبق شرح وظایف نهاد دهیاری، در دو دوره پنجم (1397) و ششم (1401) از آزمون تی دو نمونه مستقل استفاده شد. تفاوت میانگین عملکرد دهیاران در مراحل قبل و حین و بعد و در مجموع عملکرد دهیاران دوره پنجم و ششم در حد متوسط است و معنی دار نیست.

بررسی چالش‌های حقوقی حکمرانی محلی در ارتقای تاب‌آوری شهری و ارائه راهکارهای اصلاحی در جمهوری اسلامی ایران

محمدرضا بهارستان فر

هدف: با توجه به گسترش مفاهیم حکمرانی نوین و تأکید بر مشارکت مردم، شفافیت و پاسخگویی در سطح محلی، تقویت حکمرانی محلی به یکی از الزامات توسعه پایدار و مردم سالاری کارآمد تبدیل شده است. با این حال، در جمهوری اسلامی ایران، ساختار حقوقی و قانونی حاکم بر نهادهای محلی همچنان با چالش های بنیادینی مواجه است که مانع از تحقق حکمرانی مطلوب در سطح محلی می شود. نبود توازن میان تمرکز و تمرکززدایی، ضعف در قوانین مربوط به شوراهای اسلامی و نهادهای اجرایی محلی و همچنین عدم شفافیت در حدود صلاحیت ها از جمله مهم ترین این چالش هاست.
روش پژوهش: این مقاله با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و از طریق بررسی اسناد قانونی، قوانین بالادستی و تحلیل تطبیقی با تجارب برخی کشورها، به واکاوی چالش های حقوقی موجود پرداخته و راهکارهایی برای اصلاح و بازنگری ارائه می دهد. ابزار اصلی گردآوری اطلاعات، مطالعات کتابخانه ای و تحلیل اسناد حقوقی بوده است. یافته ها: نتایج تحقیق نشان می دهد که اصلاحات در چند سطح کلیدی شامل بازنگری در قانون اساسی، اصلاح قوانین شوراها و تقویت استقلال مالی و اداری نهادهای محلی ضروری است.
نتیجه گیری: ایجاد سازوکارهای حقوقی شفاف برای پاسخگویی و مشارکت عمومی می تواند زمینه ساز بهبود حکمرانی محلی گردد. در مجموع، تحقق حکمرانی محلی کارآمد در ایران مستلزم اراده سیاسی، اصلاحات حقوقی ساختاری و تقویت ظرفیت های نهادی است.

پهنه‌بندی خطر سیلاب در شهرستان ساری با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین و رویکرد تلفیقی

همت اله رورده

هدف: سیلاب یکی از مهم ترین بلایای طبیعی در استان مازندران و به ویژه شهرستان ساری به شمار می رود که هر ساله خسارات گسترده ای در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی به همراه دارد. هدف این پژوهش، شناسایی و پهنه بندی خطر سیلاب با بهره گیری از الگوریتم های یادگیری ماشین جنگل تصادفی (RF) و ماشین بردار پشتیبان (SVM) و همچنین استفاده از رویکرد تلفیقی برای افزایش دقت پیش بینی ها و کاهش عدم قطعیت مدل ها است.
روش پژوهش: در این مطالعه، مجموعه ای از داده های مکانی شامل مدل رقومی ارتفاع (DEM)، کاربری اراضی حاصل از تصاویر ماهواره ای، شاخص های ژئومورفولوژیکی (شیب، جهت شیب و تراکم زهکشی)، داده های زمین شناسی، فاصله از جاده ها و آبراهه ها، شاخص پوشش گیاهی (NDVI) و متغیرهای اقلیمی (بارش و دما) گردآوری شد. داده ها با استفاده از ابزارهای GIS و RS پردازش و برای آموزش و اعتبارسنجی مدل ها آماده گردیدند. عملکرد مدل ها با معیارهای ارزیابی شامل دقت، F1، AUC و منحنی ROC سنجیده شد.
یافته ها: نتایج نشان داد که هر دو مدل RF و SVM عملکرد بالایی در پهنه بندی خطر سیلاب دارند، به طوری که مقادیر شاخص های ارزیابی بیانگر دقت قابل قبول آن ها است. همچنین، رویکرد تلفیقی منجر به بهبود نتایج و کاهش خطاهای ناشی از پیش بینی منفرد شد. بر اساس نقشه های تولیدشده، بخش قابل توجهی از شهرستان ساری در طبقات خطر زیاد و خیلی زیاد قرار دارد که با مناطق دارای بارش های شدید، تراکم زهکشی بالا و شیب تند همپوشانی دارد.
نتیجه گیری: پژوهش حاضر تأکید می کند که الگوریتم های یادگیری ماشین، به ویژه در قالب رویکرد تلفیقی، ابزار مؤثری در شناسایی مناطق مستعد سیلاب هستند. نتایج این تحقیق می تواند به عنوان مبنای علمی در برنامه ریزی شهری، مدیریت بحران و کاهش خطرپذیری سیلاب در شهرستان ساری و سایر مناطق مشابه مورد استفاده قرار

ارزیابی مخاطرات محیطی در مقاصد گردشگری و راهکارهای کاهش آن در شهرستان دزفول

مسلم سواری

هدف: ارزیابی مخاطرات در مقاصد گردشگری نقش مهمی در حفظ ایمنی گردشگران و پایداری محیط زیست ایفا می کند. شناسایی تهدیدات بالقوه مانند بلایای طبیعی، ازدحام جمعیت، آسیب های فرهنگی و مخاطرات اجتماعی، زمینه ساز برنامه ریزی دقیق تر و مدیریت مؤثرتر گردشگری است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی مخاطرات محیطی در مناطق گردشگری شهرستان دزفول انجام شده است.
روش پژوهش: جامعه آماری شامل گردشگران مناطق روستایی شهرستان دزفول بوده که براساس آمار سازمان میراث فرهنگی، سالانه بیش از ۱۰ میلیون نفر از این مناطق بازدید می کنند. حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان ۳۸۴ نفر تعیین شد و نمونه گیری به صورت تصادفی انجام گرفت. در این مطالعه، ۳۳ روستا در چهار بخش شهرستان مورد بررسی قرار گرفتند. داده ها با استفاده از پرسش نامه و تحلیل عاملی تأییدی تجزیه و تحلیل شدند.
یافته ها: باتوجه به نتایج بررسی فقط بخش چغامیش از نظر مخاطرات سیاسی باخطر بالا روبروست و سایر بخش‏ها دارای تهدید متوسط در این حوزه هستند. در حوزه مخاطرات مالی و اقتصادی موضوع متفاوت است و فقط بخش مرکزی با تهدید متوسط روبروست و سایر بخش ها دارای تهدید با سطح بالا روبرو هستند. اما مهمترین نتیجه این بررسی در حوزه مخاطرات اجتماعی خود را نشان داده، جایی که تمام بخش‏ها تهدید با سطح پائین را نشان داده اند که بیانگر امنیت مناسب و آسایش گردشگران در سفر به این شهرستان بوده است. همچنین نتایج مطالعه نشان دهنده سطح متوسط مخاطرات محیطی در بخش های شهیون و سردشت و چغامیش بوده و حتی در بخش مرکزی این مخاطرات در محدوده اولویت پایین قرار دارد. نتایج تحلیل عاملی تاییدی راهکارهای کاهش مخاطرات گردشگری در شهرستان دزفول در عامل های عوامل اطلاع رسانی و آموزشی، عوامل قانونی و امنیتی، عوامل احتیاطی و عوامل زیرساختی طبقه‏بندی شد.
نتیجه گیری: پژوهش حاضر نشان داد که مخاطرات اجتماعی در شهرستان دزفول در سطح پایینی قرار دارد و امنیت گردشگران تأمین شده است. با این حال، مخاطرات اقتصادی و محیطی در برخی بخش ها نیازمند توجه و مدیریت بیشتر هستند. اجرای راهکارهای پیشنهادی می تواند به بهبود کیفیت تجربه گردشگری و توسعه پایدار منطقه کمک کند.

زمین، اکولوژی سیاسی و تاب‌آوری فضایی: سازوکارهای تغییر کاربری اراضی در تقابل با تاب آوری فضایی و پدافند غیرعامل (مطالعه موردی: شهرستان شمیرانات- منطقه لواسانات)

مهرداد کرمی

پدیده ی تغییر کاربری اراضی در مناطق پیرامونی کلان شهر تهران، به ویژه در محدوده ی لواسانات، طی دو دهه ی اخیر از یک فرآیند کالبدی و اقتصادی به مسئله ای راهبردی در حوزه ی حکمرانی فضایی، تاب آوری سرزمینی و پدافند غیرعامل تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تبیین سازوکارهای نهادی، فضایی و اکولوژیکی مؤثر بر تغییر کاربری اراضی و پیامدهای آن بر تاب آوری فضایی منطقه، با رویکردی تلفیقی و بهره گیری از روش های کیفی و کمی انجام شده است. داده های پژوهش از سه منبع اصلی گردآوری شده اند: تحلیل محتوای اسناد قانونی و سیاستی مرتبط با مدیریت زمین، مصاحبه های نیمه ساختاریافته با کارشناسان و مسئولان محلی، و تحلیل مکانی داده های پوشش زمین با استفاده از مدل پیش بینی تغییرات کاربری. یافته ها نشان می دهد که تغییر کاربری در لواسانات حاصل هم زمان سه سطح از کنش است: تخریب ساختارهای اکولوژیکی که منجر به کاهش ظرفیت طبیعی سرزمین در جذب و مهار مخاطرات محیطی شده است، ضعف نظارت نهادی که توان نظارت و کنترل بر زمین را تضعیف کرده و تمرکز کالبدی که خطرپذیری فضایی را افزایش داده است. این تحولات هم زمان با کاهش شدید اراضی کشاورزی و از بین رفتن کمربندهای طبیعی، به تضعیف کارکردهای زیست محیطی، تشدید خطرپذیری کالبدی و کاهش کارایی پدافند غیرعامل منجر شده است.
نتایج تحلیل ها نشان می دهد که لواسانات در وضعیت گذار از یک نظام فضایی پایدار به یک نظام شکننده و بی دفاع قرار دارد. فرآیند تغییر کاربری اراضی در این منطقه نه صرفاً پیامد فشارهای جمعیتی یا اقتصادی، بلکه بازتابی از اختلال در نظام حکمرانی فضایی و ضعف نهادی در مدیریت زمین است. در نتیجه، آنچه در ظاهر «توسعه» تلقی می شود، در عمل به فرایند تدریجی «بی دفاع سازی سرزمین» و فرسایش تاب آوری اکولوژیکی و نهادی منجر شده است.

واکاوی اثرات ریسک و مخاطرات اکوسیستم روستایی در توسعه انواع گردشگری روستایی

فاطمه رزاقی بورخانی

هدف: این پژوهش با هدف واکاوی اثرات ریسک و مخاطرات اکوسیستم روستایی در توسعه انواع گردشگری روستایی در منطقه گردشگری روستایی شهرستان محمودآباد، واقع در استان مازندران انجام شد تا به بررسی توسعه انواع گردشگری روستایی به عنوان راهبرد تاب آور نمـودن و سازگاری روستاییان و راهکاری پیشگیرانه در روستاها در برابر مخاطرات اقتصادی و زیست محیطی و اجتماعی و نیز کاهش آسیب پذیری در اکوسیستم روستایی بپردازد.
روش پژوهش: از نظر هدف، کاربردی و از نظر شیوه ی گردآوری اطلاعات، توصیفی (غیرآزمایشی) و از نوع همبستگی (تحلیل ماتریس واریانس) با هدف نمایش رابطه میان متغیرها می باشد. جامعه مورد مطالعه شامل تمامی 88 روستا موجود در شهرستان محمودآباد بود. ابزار جمع آوری داده ها یک عدد پرسشنامه محقق ساخته و افراد مورد پرسش دهیاران بودند. برای تحلیل داده ها از روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر روش حداقل مربعات جزئی استفاده شد.
یافته ها: نتایج پژوهش در زمینه اولویت بندی بعدها و گویه های مخاطرات و ریسک برای ارزیابی اکوسیستم روستایی نشان می دهد که ریسک های اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی به ترتیب در اولویت های یک تا سه جای گرفتند. بر اساس مدل ساختاری، میان ریسک های تأثیرگذار بر توسعه انواع گردشگری، بر اساس ضریب مسیر (pc) تنها تأثیر مستقیم مخاطرات زیست محیطی (با ضریب مسیر 0/338و T-value 2/467) معنی دار شده است؛ ریسک اقتصادی و اجتماعی به طور غیرمستقیم از طریق متغیر میانجی ریسک زیست محیطی بر توسعه انواع گردشگری اثر معنی داری داشته است. حدود 30 درصد از تغییرات توسعه انواع گردشگری توسط مدل پیشنهادی با اثر مستقیم مخاطرات زیست محیطی و اثر غیرمستقیم مخاطرات اقتصادی و مخاطرات اجتماعی تبیین می شود.
نتیجه گیری: به عنوان یک نتیجه گیری کلی، انواع گردشگری روستایی در منطقه باید به عنوان کارآفرینی فرصت محور و ضرورت محور موردتوجه جدی قرار گیرد. در این راستا تشکیل نهادهای گردشگری محلی با تمرکز بر جوانان و زنان روستایی، یک راهکار مؤثر برای کاهش مخاطرات اجتماعی و اقتصادی روستا محسوب می شود. در نهایت، شناخت و ترویج ارزش های اکولوژیکی از طریق نهاد توانمندساز آموزش و ترویج کشاورزی، زیربنای توسعه پایدار معیشت روستایی است و باید با تأکید بر توسعه گردشگری سبز و اگروتوریسم موردتوجه جدی قرار گیرد.

بررسی مزایای زیرساخت‌های سبز با استفاده از نرم‌افزار I-Tree Canopy نمونه مورد مطالعه : پارک ائل گلی تبریز

جواد ایمانی شاملو

هدف: هدف این پژوهش ارزیابی خدمات اکولوژیکی، زیست محیطی و اقتصادی پوشش گیاهی شهری در شبکه سبز ائل گلی شهر تبریز است. تمرکز اصلی تحقیق بر نقش زیرساخت های سبز در کاهش چالش های زیست محیطی شهری از طریق جذب و ذخیره کربن، کاهش آلودگی هوا و مدیریت رواناب های سطحی است. این مطالعه با هدف ارائه بینش هایی برای برنامه ریزی آگاهانه شهری و توسعه پایدار فضاهای سبز انجام شده است.
روش پژوهش: این مطالعه یک پژوهش کمی است که از روش های کتابخانه ای (بررسی ادبیات موضوع، تعاریف زیرساخت های سبز شهری و دیدگاه های متخصصان) و مشاهده میدانی همراه با تحلیل آماری توسط نرم افزار i-Tree برای جمع آوری داده ها استفاده می کند. تحلیل داده ها به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و نتایج در قالب جداول ارائه شده است.
پارامترهای ارزیابی: خدمات اکوسیستمی مورد ارزیابی شامل جذب و ذخیره کربن، کاهش آلودگی هوا، و مدیریت رواناب های سطحی می باشد.
یافته ها: شبکه سبز ائل گلی در تبریز سالانه حدود ۷۵.۸۴ تن کربن را جذب و ذخیره می کند.
این شبکه همچنین سالانه حدود ۲.۰۷۷ تن از آلاینده های هوا را حذف می نماید.
در میان آلاینده های بررسی شده، ازن (O₃) بیشترین و کربن مونوکسید (CO) کمترین میزان حذف را دارا بودند.
نتایج بر اهمیت شبکه سبز ائل گلی در بهبود کیفیت هوای شهری و نقش آن در کاهش آثار تغییر اقلیم تأکید دارند.
نتیجه گیری: این پژوهش با استفاده از نرم افزار i-Tree Canopy 7.1، خدمات اکوسیستمی پارک ائل گلی تبریز را از جنبه های اکولوژیکی و اقتصادی ارزیابی کرد. مساحت پوشش گیاهی تعیین و درختان و درختچه ها شمارش شدند تا ذخیره کربن، حذف آلاینده ها و مهار رواناب سطحی محاسبه گردد. نتایج نشان داد پارک سالانه ۷۵.۸۴ تن کربن ترسیب، ۲،۰۷۷ کیلوگرم آلاینده هوا را حذف و ۱.۹۲ لیتر رواناب سطحی را مهار می کند. با توجه به محدودیت های نرم افزار، پیشنهاد می شود با حفاظت از درختان ارزشمند، افزایش گونه های گیاهی مؤثر، توسعه پوشش گیاهی متراکم و استفاده از شبکه های بیوریتنشن، بهره وری اکوسیستمی پارک و سایر فضاهای سبز شهری ارتقا یابد.

نقش دانش بومی و کارشناسی در حاکمیت سرزمین؛ مقایسه مرز سامان‌های عرفی و پارسل‌ها با توجه به عوامل بوم‌شناختی در جنگل‌های هیرکانی

ملیحه عرفانی

هدف: چرای دام در جنگل های هیرکانی از کهن ترین اشکال بهره برداری بومی است که در محدوده های موسوم به سامان های عرفی انجام می شده، در حالی که بهره برداری رسمی جنگل ها در قالب طرح های مدیریت و واحدهای پارسل صورت می گیرد. مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش عوامل بوم شناختی در تعیین مرزهای مشخص شده توسط مردم (سامان های عرفی) و کارشناسان (پارسل ها) در بخشی از جنگل های نوشهر شامل سری های نمخانه و گرازبن انجام شد.
روش پژوهشی: عوامل مورد بررسی شامل تیپ پوشش گیاهی، رودخانه اصلی، رودخانه های فرعی، یال ها، دره ها، دامنه ها و جهت بودند. نقشه مرزبندی سامان های عرفی و پارسل های محدوده مورد مطالعه با مرز عوامل ساختاری بوم شناختی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی تلاقی داده شد تا میزان انطباق مرزها با عوامل مذکور ارزیابی شود. همچنین از آنجائیکه در مرزبندی پارسل ها، جاده ها نقش تعیین کننده ای دارند، نقش جاده ها نیز برای مرزبندی پارسل ها بررسی شد.
یافته ها:
نتایج نشان داد 02/90 درصد از مرز سامان های عرفی با فاکتورهای بوم شناختی منطبق بوده و تنها 5/4 کیلومتر از آن ها با این عوامل تطابق ندارد. همچنین که 29/81 و 2/85 کیلومتر از مرز پارسل ها (معادل 22/90 و 56/94 درصد) به ترتیب تحت تأثیر عوامل بوم شناختی و ترکیب بوم شناسی و جاده ها تعیین شده است. در مجموع 81/8 کیلومتر از مرز پارسل ها با عوامل بوم شناختی منطبق نیست که با لحاظ نقش جاده ها به 4/9 کیلومتر کاهش می یابد. در میان عوامل بوم شناختی، تیپ های گیاهی و جهت بیشترین تأثیر را در مرزبندی سامان ها و پارسل ها دارند. صد درصد رودخانه های اصلی در شکل گیری مرزها نقش داشته اند (معادل 17 و 9 درصد طول مرز سامان ها و پارسل ها). همچنین کمتر از یک کیلومتر از جاده ها با مرز پارسل ها منطبق نبوده و حدود 32 درصد از مرز پارسل ها منطبق بر مسیر جاده ها است.
نتیجه گیری: این یافته ها بیانگر آن است که دانش بومی در تعیین مرزهای سامان های عرفی، با تکیه بر شناخت دقیق از عوامل بوم شناختی شکل گرفته است، در حالی که دانش کارشناسی در طراحی مرز پارسل ها علاوه بر ملاحظات بوم شناسی، ملاحظات مدیریتی و دسترسی را نیز مدنظر قرار داده است.