اقتصاد فضا و توسعه روستایی

بررسی ارائه الگوی مناسب برای شکل‌گیری سکونتگاه‌های خلاق در مناطق روستایی با تاکید بر توسعه روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان رشتخوار)

سیدهادی طیب نیا

هدف: امروزه بیشتر مناطق روستایی در کشورهای در حال توسعه با چالش های مختلفی در زمینه های اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی رو به رو هستند که به انزوای اجتماعی این مناطق و در نهایت تشدید فقر می انجامد. بنابراین، بحث سکونتگاه های خلاق به عنوان یک ایده جدید، بسیار معقول و قدرتمند برای رهایی از چالش ها در بیشتر مناطق کشور مطرح شده است. هدف پژوهش حاضر، بررسی ارائه الگویی مناسب برای شکل گیری سکونتگاه های خلاق در مناطق روستایی در سطح روستاهای شهرستان رشتخوار است.
روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی – تحلیلی انجام گردیده است. بدین منظور، ابتدا ضمن مطالعات اسنادی و بازدید های اولیه میدانی، طیف گسترده ای از شاخص ها متناسب با شرایط روستاهای مورد مطالعه تعیین گردید. سپس جمع آوری داده ها براساس شاخص های انتخابی، با استفاده از فرم مشاهدات میدانی و پرسشنامه های خبرگان و خانوار انجام شده است. همچنین برای تجزیه و تحلیل داده ها از تحلیل های آماری دیمتل فازی و نرم افزار SPSS استفاده گردید.
یافته ها: یافته های تحقیق موید آن است که مولفه مشارکت از با میانگین 4/05 در جایگاه اول قرار گرفته است. از سویی دیگر، در 70/3 درصد از خانوارها، سطح تغییر فرآیند شکل گیری الگوهای سکونتگاه های خلاق در مناطق روستایی نسبت به 10 سال گذشته افزایش یافته، در 21/2 درصد از خانوارهای بررسی شده، سطح تغییر فرآیند شکل گیری الگوهای سکونتگاه های خلاق در مناطق روستایی در این محدوده زمانی کاهش یافته است.
نتیجه گیری: با توجه به پتانسیل ها و چالش های فراروی شکل گیری سکونتگاه های خلاق در منطقه، مناسب ترین الگو برای شکل گیری سکونتگاه های خلاق، الگوی مشارکتی است. الگوهای مشارکت با بیشترین مقدار D - R که این معیار مهم ترین الگو است؛ به این معنی که اگر این الگوی سکونتگاه های خلاق در مناطق روستایی ارتقاء یابد سایر الگوهای سکونتگاه های خلاق ارتقاء و در نتیجه زمینه پدیدارشدن فرآیند شکل گیری افزایش م ی یابد.

آسیب‌شناسی اقدامات کمیته امداد در توانمندسازی خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: شهرستان هامون)

صادق اصغری لفمجانی

هدف: کمیته امداد به عنوان یکی از نهادهای اصلی حمایتی در ایران، مأموریت دارد با تکیه بر رویکرد توانمندسازی، زمینه خروج خانوارهای فقیر و محروم را از چرخه فقر فراهم آورد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی و آسیب شناسی اقدامات این نهاد در توانمندسازی خانوارهای روستایی شهرستان هامون در منطقه سیستان انجام شده است.
روش پژوهش: روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده های اسنادی و میدانی بوده و داده ها با پرسشنامه های ساخت یافته در دو سطح خانوار و خبرگان محلی گردآوری شده است. جامعه آماری شامل سرپرستان خانوارهای تحت پوشش کمیته امداد در روستاهای شهرستان هامون است که با استفاده از فرمول کوکران، ۳۶۹ خانوار به عنوان نمونه انتخاب شد. تحلیل داده ها با بهره گیری از تکنیک تصمیم گیری چندمعیاره ARAS و نرم افزارهای SPSS و ArcGIS صورت گرفته است.
یافته ها: در میان شاخص های اقتصادی، وام های خودکفایی و اشتغال با میانگین های 1/08 و 1/23 کمترین اثربخشی را در توانمندسازی اقتصادی داشته اند، درحالی که شاخص هایی نظیر ارتقاء آرامش روانی و رضایتمندی از زندگی، بالاترین امتیاز را در بُعد اجتماعی ـ فرهنگی کسب کرده اند. همچنین، نتایج آزمون فریدمن بیانگر وجود تفاوت معنادار بین ابعاد مختلف توانمندسازی است، به طوری که بُعد اجتماعی ـ فرهنگی از بیشترین کیفیت و بُعد اقتصادی از کمترین کیفیت برخوردار است.
نتیجه گیری: بر اساس تحلیل های این پژوهش، ضعف در نظارت بر اجرای برنامه ها و ناکارآمدی نیروی انسانی در تحقق اهداف برنامه ای، مهم ترین عوامل ناکارآمدی اقدامات کمیته امداد شناسایی شدند. این نتایج بیانگر ضرورت بازنگری در سیاست های اجرایی، آموزش تخصصی پرسنل و تقویت نظارت فرآیندمحور در جهت ارتقاء اثرگذاری برنامه های توانمندسازی در مناطق روستایی است.

شناسایی پیشران‌های کلیدی محلی مؤثر بر توسعه گردشگری با رویکرد آینده ‌پژوهی (مطالعه موردی: شهرستان فردوس)

سعیده فخاری

هدف: این پژوهش با هدف شناسایی پیشران های کلیدی محلی موثر بر توسعه گردشگری در شهرستان فردوس در افق آینده 1414 با رویکرد آینده پژوهی انجام شده است.
روش پژوهش: نوع پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش شناخت، ترکیبی (کیفی-کمّی) است. جامعه آماری شامل کارشناسان و مدیران حوزه گردشگری شهرستان فردوس بود که در مرحله کیفی با استفاده از روش نمونه گیری گلوله ای و رسیدن به اشباع نظری، 30 نفر از آنان به عنوان نمونه انتخاب شدند. گردآوری داده ها با استفاده از پرسشنامه تأثیرات متقابل آینده پژوهی و مصاحبه های ساختاریافته انجام شد. داده ها با استفاده از مدل ساختاری MICMAC تجزیه و تحلیل شد.
یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد که از میان 15 پیشران شناسایی شده، مهم ترین پیشران های کلیدی داخلی (محلی) مؤثر بر توسعه گردشگری در شهرستان فردوس در افق 1414، ایجاد امنیت اجتماعی در مقصد و جاذبه های گردشگری ( 15 +)، ترویج و حفظ صنایع دستی بومی- محلی (11+)، توسعه زیرساخت های گردشگری محلی (7 +)، برندسازی و بازاریابی محصولات گردشگری محلی (7 +)، حفظ پتانسیل های تاریخی و میراث فرهنگی محلی (5 +)، سرمایه گذاری و تأمین منابع مالی گردشگری (1 +)، است.
نتیجه گیری: این پژوهش نسبت به مطالعات قبلی، ضمن به کارگیری رویکرد آینده پژوهی، پیشران های موثر بر توسعه گردشگری را در ابعاد محلی (داخلی) و فرامحلی مورد ارزیابی قرار داده است.

تحلیل اثر تسهیلات حمایتی و راهبردهای بازاریابی بر عملکرد اقتصادی دامداری‌های روستایی (مطالعه موردی: استان خراسان رضوی)

رویا اشراقی سامانی

هدف: هدف این پژوهش، تحلیل و اولویت بندی اثر تسهیلات حمایتی و راهبردهای بازاریابی بر عملکرد اقتصادی دامداری های روستایی در استان خراسان رضوی است.
روش پژوهش: در این پژوهش، از مدل تصمیم گیری چندمعیاره تحلیل شبکه ای (ANP) استفاده شد که امکان بررسی روابط درونی و وابستگی های متقابل بین معیارها و زیرمعیارها را فراهم می سازد. ساختار مفهومی پژوهش شامل ۷ معیار اصلی و ۲۵ زیرمعیار بود که با هدف تبیین دقیق مؤلفه های اثرگذار بر عملکرد اقتصادی تدوین شد. داده های مورد نیاز با طراحی پرسشنامهء مقایسه زوجی و تکمیل آن توسط ۲۳۷ دامدار در شهرستان های مختلف استان خراسان رضوی گردآوری شد. پس از تشکیل ماتریس های مقایسه زوجی، وزن معیارها و زیرمعیارها محاسبه شد و تحلیل نهایی با استفاده از نرم افزار Super Decisions انجام گرفت.
یافته ها: نتایج حاصل از تحلیل داده ها نشان داد که سه معیار «تسهیلات حمایتی»، «هزینه های اقتصادی» و «راهبردهای بازاریابی» دارای بالاترین اهمیت در تبیین عملکرد اقتصادی واحدهای دامداری هستند. در سطح زیرمعیارها، «هزینه خوراک دام» بیشترین وزن را به خود اختصاص داد که حاکی از بار هزینه ای بالای این نهاده بر دوش دامداران است. همچنین، «دسترسی به بازار» و «میزان وام های دریافتی» به ترتیب در رتبه های دوم و سوم قرار گرفتند که نشان دهنده اهمیت فروش مؤثر و برخورداری از منابع مالی کافی برای توسعه و پایداری فعالیت هاست. از دیگر زیرمعیارهای مهم می توان به «بیمه محصولات دامی» و «ایجاد تعاونی ها» اشاره کرد که در کاهش ریسک و بهبود بازاریابی نقش کلیدی دارند.
نتیجه گیری: مبتنی بر این پژوهش، برای ارتقای عملکرد اقتصادی دامداری های روستایی، تمرکز بر بهینه سازی سیاست های حمایتی، کاهش هزینه نهاده ها، توسعه زیرساخت های بازاریابی و تقویت پوشش بیمه ای ضروری است. این نتیجه می تواند مبنای علمی مناسبی برای تصمیم گیران و سیاست گذاران بخش کشاورزی در مسیر تدوین برنامه های توسعه محور، هدفمند و واقع بینانه باشد.

عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری کشاورزی در نواحی روستایی بخش مرکزی شهرستان اردبیل

کیومرث خداپناه

هدف: گردشگری کشاورزی با ایجاد فضای ارتباطی جدید و استفاده از منابع موجود در مناطق روستایی، علاوه بر تقویت اقتصاد محلی، زمینه حفاظت از زمین های کشاورزی را در برابر تجاوز خرده فروشان بزرگ و زنجیره های غذایی جهانی به وجود می آورد. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری کشاورزی در نواحی روستایی بخش مرکزی شهرستان اردبیل انجام شده است.
روش پژوهش: این پژوهش، از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش در زمره تحقیقات توصیفی- تحلیلی است. گردآوری اطلاعات به دو روش کتابخانه ای و میدانی صورت گرفت. جامعه آماری شامل سرپرستان خانوار بهره بردار از اراضی کشاورزی است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران، 380 نفر برآورد گردید. انتخاب نمونه نیز در هر روستا به صورت تصادفی ساده انجام شد. برای تحلیل داده ها از مدل سازی معادلات ساختاری بهره گرفته شد.
یافته ها: به منظور بررسی موضوع از 67 مؤلفه استفاده شد که هفت مؤلفه به علت نداشتن کفایت لازم از مدل حذف شدند. نتایج ارزیابی اولیه مدل اندازه گیری، گویای مناسب بودن مدل است. نتایج مدل ساختاری بیانگر وجود رابطه ساختاری معنادار میان توسعه گردشگری کشاورزی و عوامل مؤثر بر آن است. بررسی یافته ها نشان می دهد، بیشترین بار عاملی برای عوامل ایجاد برگزاری جشنواره های فرهنگی- تفریحی، بهبود روشنایی معابر و تنوع الگوی کشت و برندسازی محصول برآورد گردیده است. بیشترین مقدار t با 43/961 در مدل ساختاری بین متغیرها مربوط به توسعه گردشگری کشاورزی و عوامل اجتماعی- فرهنگی است.
نتیجه گیری: توسعه گردشگری کشاورزی در بخش مرکزی اردبیل، نیازمند همگرایی مفهومی با ابعاد مدیریتی، سیاستی و قانونی است و یک توسعه همه جانبه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی را پدید می آورد. به طور کلی تمام ابعاد در نظر گرفته شده، اثرات متعددی بر توسعه پایدار گردشگری کشاورزی دارند و موجب شکوفایی گردشگری در منطقه خواهند شد. در این صورت، زمینه اشتغال زایی، افزایش توان اقتصادی، جلوگیری از مهاجرت، بهره وری فراورده های روستایی و صنایع دستی برای روستاهای این ناحیه فراهم خواهد آمد.

تحلیل راهبردی توسعه کشت زعفران در شهرستان جوانرود

کیومرث زرافشانی

هدف: زعفران گیاهی مقاوم به کم آبی است که به عنوان یک کشت جایگزین در منطقه جوانرود در حال گسترش است. با توجه به نو بودن این کشت در منطقه مورد مطالعه، هدف از مطالعه حاضر، ارزیابی توسعه کشت زعفران در شهرستان جوانرود بوده است.
روش پژوهش: این مطالعه از طرح تلفیقی (کیفی- کمّی) و روش تحقیق مطالعه موردی بهره می گیرد. جامعه مورد مطالعه شامل تمامی زعفران کاران و کارشناسان جهاد کشاورزی در شهرستان جوانرود بودند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند از نوع بارز با 16 نفر از زعفرانکاران و 10 نفر از کارشناسان مصاحبه انجام شد. ابزار گردآوری اطلاعات، مصاحبه نیمه ساختاریافته و پرسشنامه بوده است. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از تحلیل راهبردی SWOT صورت گرفت. در نهایت، با استفاده از ماتریس برنامه ریزی راهبردی کمّی (QSPM)، مناسب ترین راهبردها برای توسعه کشت زعفران در منطقه جوانرود انتخاب شد.
یافته ها: بر اساس نتایج، 7 طبقه گسترده برای نقاط قوت توسعه کشت زعفران شناسایی شدند که مهمترین آنها "امکان فرایند تولید بصورت خانوادگی" و "وجود ظرفیت های مناسب تولید زعفران در منطقه" هستند. همچنین 7 طبقه ضعف از قبیل "عدم پذیرش زعفران به عنوان الگوی کشت" و "فروش فله ای و بسته بندی نامناسب" شناسایی شدند. فرصت های شناسایی شده توسعه کشت زعفران 4 طبقه بودند که مهمترین آنها "سازگاری کشت زعفران با اقلیم منطقه" و "دسترسی به بازارهای گسترده برای زعفرانکاران عمده" بدست آمد. از جمله تهدیدهای مهم توسعه کشت زعفران، "محدود بودن بازار" و "عدم تامین نهاده و ادوات کافی کشت زعفران توسط سازمان جهاد کشاورزی" شناسایی شد. در نهایت، راهبرد مناسب برای توسعه کشت زعفران در شهرستان جوانرود راهبرد تهاجمی (SO) بدست آمد.
نتیجه گیری: دستاوردهای این مطالعه می تواند به مسوولین ذی ربط در سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه و شهرستان جوانرود کمک کند تا از راهبرد مناسب برای توسعه کشت زعفران استفاده نمایند.

نقش هوش مصنوعی برای توانمندسازی جامعه روستایی با نقش میانجی حمایت‌های مدیریتی در مناطق روستایی شهرستان نطنز

ساجده کریمی کندزی

هدف: هدف از پژوهش حاضر بررسی نقش هوش مصنوعی برای توانمندسازی جامعه روستایی با نقش میانجی حمایت های مدیریتی در مناطق روستایی شهرستان نطنز است.
روش پژوهش: این پژوهش از نظر نحوه گردآوری داده ها از نوع توصیفیِ پیمایشی از شاخه میدانی است و از نظر هدف کاربردی است. جامعه آماری پژوهش حاضر شامل کلیه روستائیان شهرستان نطنز هستند. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران به تعداد 371 نفر انتخاب شد. ابزار پژوهش شامل پرسشنامه ای با 30 سوال در سه بخش هوش مصنوعی (5 سوال)، توانمندسازی (19 سوال) و حمایت های مدیریتی (6 سوال) است که روایی آن به شیوه صوری، سازه ای و محتوایی بررسی و تایید شده و پایایی آن بر مبنای فرمول کرونباخ به میزان 0/86 تایید گردیده است. داده های گردآوری شده بر اساس تحلیل مسیر معادلات ساختاری در نرم افزار Smart PLS تجزیه و تحلیل شد.
یافته ها: نتایج نشان داد که هوش مصنوعی بر توانمندسازی با ضریب تاثیر 0/636 و مقدار T 12/002، هوش مصنوعی بر حمایت مدیریت با ضریب تاثیر 0/392 و مقدار T 3/875 و حمایت مدیریت بر توانمندسازی با ضریب تاثیر 0/332 و مقدار T 5/533 تاثیر دارد. همچنین نتایج آزمون سوبل نشان داد که هوش مصنوعی بر توانمندسازی با نقش میانجی حمایت مدیریت با مقدار T 7/678 تاثیر دارد.
نتیجه گیری: بر مبنای یافته ها می توان گفت که هوش مصنوعی می تواند از طریق داده های تحلیل شده، روش های بهینه برای کشت و برداشت محصولات را ارائه دهد. با استفاده از هوش مصنوعی در پلتفرم های آموزشی، امکان آموزش از راه دور برای افراد روستایی فراهم می شود. این تکنولوژی می تواند به ویژه برای نوجوانان و جوانان در مناطق دورافتاده که به منابع آموزشی محدود دسترسی دارند، مفید باشد. سیستم های هوش مصنوعی در حوزه سلامت می توانند در تشخیص بیماری ها و پیش بینی وضعیت بهداشتی افراد در مناطق روستایی کمک کنند. همچنین بهره گیری از این فناوری در زمینه گردشگری، کشاورزی و دامداری می تواند به بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی مناطق روستایی کمک ویژه نماید.

تحلیل جامعه‌شناختی راهبردها و برنامه‌های اشتغال در دو دهه اخیر(با تأکید بر اشتغال جوانان)

حمزه نوذری

هدف: طراحی و اجرای برنامه های اشتغال یکی از مهم تریم وظایف دولت در ایران است. سازمان های دولتی اقدامات مختلفی برای اشتغال انجام می دهند اما آمارها نشان می دهد با وجود راهبردها و برنامه های متعدد اشتغال زایی، وضعیت اشتغال جوانان بهتر نشده و کماکان میزان بیکاری جوانان بالاتر از متوسط جامعه است. هدف این تحقیق اینست که چگونه می توان موفقیت یا عدم موفقیت این برنامه ها و اقدامات را توضیح داد.
روش پژوهش: در این تحقیق از دو روش تحلیل اسنادی و تحلیل نظری استفاده شده است. در روش اول اسناد برنامه ها و سیاست های اشتغال در دو دهه اخیر واکاوی و روند تغییرات برنامه های حوزه اشتغال تحلیل شده اند. روش دوم به تحلیل نظری سیاست ها و برنامه های اشتغال پرداخته است.
یافته ها: اغلب تحقیقات در این زمینه یا با مفهوم رشد اقتصادی و سرمایه گذاری، برنامه ها و اقدامات اشتغال را تحلیل کرده اند به این معنا که تا رشد اقتصادی و سرمایه گذاری افزایش نیابد برنامه های اشتغال در تحقق اهدافشان با شکست مواجه می شوند. یا بر این مدعا بوده اند که به روز و جدید نبودن عناوین برنامه ها و اقدامات دلیل ناموفق بودنشان است. این تحقیق با تحلیل اسناد اشتغال روند تغییرات در عناوین برنامه های اشتغال در دو دهه اخیر را توضیح داده است که نشان می دهد اغلب برنامه ها و اقدامات اشتغال به روز شده اند. در ادامه با تحلیل نظری، چارچوبی جامعه شناختی برای تحلیل برنامه ها و اقدمات اشتغال زایی با هدف فهم موفقیت یا عدم موفقیت آنها ارائه کرده است. چارچوبی که بر اساس رویکرد رابطه ای بین سه عرصه جامعه مدنی، دولت و بازار ارائه شده است
نتیجه گیری: موفقیت یا شکست های برنامه ها و اقدامات اشتغال را می توان در شرایط هم افزایی یا عدم هم افزایی بین جامعه مدنی، دولت و بازار درک کرد. در آرایش مناسب بین جامعه مدنی؛ دولت و بازار است که می توان به موفقیت برنامه ها اشتغال امید داشت.